می‌گوییم: در قرآن عتاب نسبت به پیغمبر در موارد دیگری وارد شده که در آنجا هیچ کس توجیه و تأویل نکرده. مثلا در یکی از جنگها عده‌ای از منافقین ضعیف‌الایمان آمدند خدمت حضرت و گفتند: «یا رسول‌الله اجازه بدهید ما شرکت نکنیم» و پیغمبر اجازه داد، آیه نازل شد: عَفَا اللهُ عَنْک لِمَ اَذِنْتَ لَهُمْ[١] خدا از تو بگذرد، چرا به اینها اجازه می‌دهی؟! خلاصه گاهی خدای متعال پیغمبر را به شدت مورد عتاب قرار می‌دهد و این، درس بزرگی است. ما چهار روز به مدرسه می‌رویم، بعد اگر کسی به کار ما ایراد بگیرد زمین و آسمان را یکی می‌کنیم.

خدای متعال پیغمبرش را در جریان وحی تکمیل می‌کند و در همین خلال او را مؤدّب می‌کند. این است که پیغمبر فرمود: اَدَّبـَنی رَبّی فَاَحْسَنَ تَأْدیبی خدا من را ادب کرده و خوب هم ادب کرده. یعنی خدا آدابی را که برای یک پیغمبر لازم است، در طول عمر آن پیغمبر به او تعلیم داده. همیشه پیغمبر تحت تربیت خدا و تأدیب الهی بوده و این کمال عنایت و لطف پروردگار است.

مخاطب دارای فضیلت بوده

بنابراین، از این جهت ]که عتاب در این آیات نسبت به پیغمبر اکرم باشد، [اشکالی نیست؛ مخصوصا که آیات اول (یعنی همان آیات عتاب‌آمیز) از آنجا که هرکسی شایستگی هرگونه عتابی را ندارد، برای شخص مورد عتاب، مدح فوق‌العاده بزرگی است. وَ ما یدْریک لَعَلَّهُ یزَّکی. اَوْ یذَّکرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکری. «چه می‌دانی؟! شاید او پاک شود. شاید اگر تذکراتی بدهند، این تذکرات به حال او سودمند واقع شود.» این حرفها را به کسی می‌گویند که چنین حرفهایی را بشود به او گفت. معنی این حرفها این است که تو غفلت داری، ولی تو آدمی هستی که اگر می‌دانستی این شخص متذکر می‌شود، چنین کاری نمی‌کردی. این یک فضیلت است و برای مردی از بنی‌امیه ـ که می‌گویند عثمان بوده ـ خیلی زیاد است. اگر می‌گفتند: یکی از صحابه بزرگ مثل سلمان چنین کاری کرد، این قابل قبول بود که خدای متعال او را این گونه ادب کند که «تو چه می‌دانی؟! چرا غافل بودی؟! شاید این آدم یک سود معنوی ببرد.» یعنی تو خودت می‌دانی که اگر سود معنوی ببرد، باید حتما پیغمبر با او صحبت کند. این حرف را به کسی می‌گویند که در این راه باشد. ولی خدا هیچ وقت درباره ابوسفیان (که از بیخ با همه این حرفها مخالف است) نمی‌گوید: وَ ما یدْریک لَعَلَّهُ یزَّکی. اَوْ یذَّکرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکری.

البته من نمی‌خواهم به طور قطع بگویم که این آیات در مورد چه کسی نازل شده. فقط می‌خواستم به این مقدار عرض کنم که اگر عتابِ آیه را این طور معنی کنیم که تو به فقرا توجه

[١] . توبه / ٤٣.