ثُمَّ اَماتَهُ فَاَقْبَرَهُ بعد او را میرانید و سپس او را در قبر مدفون ساخت (یا دستور داد که او را در قبر دفن کنند؛ این قسمت از آیه را به دو صورت معنی کرده‌اند). ثُمَّ اِذا شاءَ اَنْشَرَهُ وقتی هم که بخواهد، دوباره او را نشر می‌کند. «نشر» در مقابل «طَی» است. به بستن و درهم پیچیدن یک چیز «طی» می‌گویند. یک کتاب را وقتی ببندیم به این کار «طی» می‌گویند، یا یک کاغذ را اگر لوله کنید «طی» است و اگر باز کنید «نشر» است. کأ نّه خدا انسان را در هم می‌پیچد (فَاَقْبَرَهُ) و هر وقت که بخواهد او را باز می‌کند. مقصود از «نشر» همان حشر عالم قیامت است.

کلّا لَ مّا یقْضِ ما اَمَرَهُ. خیلی آیه عجیبی است: سخن مگو! هنوز انسان آنچه را که به او امر شده ادا نکرده است. انسان (به طور کلی، از ابتدای خلقت تا امروز) هنوز رسالت خودش را انجام نداده است؛ هنوز به وظیفه و مسئولیت خودش عمل نکرده است. کأ نّه خدا برای نوع انسان رسالتی قائل است که این رسالت را باید انجام دهد و هنوز انجام نداده است. پس انسان چه بکند برای این که آماده شود که این وظیفه و رسالت و مسئولیت خودش را انجام بدهد؟ فَلْینْظُرِ الاِْنْسانُ اِلی طَعامِهِ انسان یک مقدار در غذای خودش فکر و دقت کند.

آیات قبل راجع به ابتدای خلقت انسان بود و این آیه راجع به آنچه که از آن تغذیه می‌کند. می‌فرماید: انسان باید درباره غذای خودش فکر کند؛ این هم درس است، خوب درباره این درسها تأمل کند. مثلا بارانی می‌آید و زمین را می‌شکافد و فرو می‌رود. بعد دانه‌ها و گیاهها از این زمین بیرون می‌آید، درختها و میوه‌ها بیرون می‌آید، علفها برای حیوانها بیرون می‌آید. اینها چیست؟ چرا انسان فکر نمی‌کند؟! آیا چون همیشه و مداوم این چیزها را می‌بیند خیال می‌کند که اینها سلسله اموری است که حسابی در کارشان نیست؟! انسان نباید مانند حیوانی باشد که فقط چیزی را که جلویش هست می‌خورد ولی درباره آنچه که می‌خورد فکر نمی‌کند. باید فکر کند و ببیند این یک لقمه که الآن به او رسیده چه سررشته درازی دارد و چه مراحلی را طی کرده تا به او رسیده. این، در مورد ظاهر آیه.

علم، غذای روح انسان

و اما در روایات ـ که این روایات را تفسیر صافی ذکر کرده ـ معنی دیگری برای این آیه ذکر شده که البته درواقع معنی دیگری نیست بلکه توسعه در معناست. تفسیر صافی هم می‌گوید که این دو معنی با یکدیگر منافات ندارد؛ یعنی قرآن است و قرآن ظاهری دارد و باطنی. یک روایت این است که از امام باقر (ع) در مورد آیه فَلْینْظُرِ الاِْنْسانُ اِلی طَعامِهِ سؤال شد که: ما طَعامُه؟ ]طعام او