انسانهاست. مردمی که در دنیا خدا آنها را انسان آفریده و به انسانیت باقی مانده‌اند، در قیامت هم انسان هستند. گروههای دیگر هستند که اینها به صورت انسانها محشور نمی‌شوند بلکه به صورت حیوانی محشور می‌شوند که خُلق و خوی آن حیوان را داشته‌اند. مثلا اگر مردمی با خُلق سگی در این دنیا زندگی کرده‌اند ـ که خُلق سگی دریدن و حمله کردن و گاز گرفتن بلاجهت و بدون سابقه دشمنی است ـ و در دنیا واقعآ سگ بوده‌اند، در آخرت هم سگ محشور می‌شوند. مردمی که با خلق و خوی خوک در دنیا زندگی کرده‌اند، در قیامت هم به صورت خوک محشور می‌شوند. مردمی به صورت مورچه محشور می‌شوند. بعد می‌فرماید: مردمی هم به صورتی محشور می‌شوند که هیچ حیوانِ نمونه‌ای در دنیا ندارد: یحْسُنُ عِنْدَهَا الْقِرَدَةُ وَ الْخَنازیرُ با صورتهایی محشور می‌شوند که آدم اگر به میمون یا خوک نگاه کند به نظرش خیلی زیبا می‌آید نسبت به آن صورت.

وَ فُتِحَتِ السَّماءُ فَکانَتْ اَبْوابآ آسمان گشوده می‌شود، پس آسمان درهاست. نمی‌گوید درهای آسمان گشوده می‌شود، بلکه می‌گوید آسمان گشوده می‌شود پس تمام آسمان درهاست. همین طور که بعضی مفسرین گفته‌اند معنایش این است که حجاب میان زمین و آسمان، میان مُلْک و ملکوت برداشته می‌شود، دیگر تمام آن می‌شود در، یعنی عالم مُلک با عالم ملکوت یکی می‌شود.

وَ سُیرَتِ الْجِبالُ فَکانَتْ سَرابآ کوهها به حرکت آورده می‌شود، بعد کوهها به صورت سراب درمی‌آید. سراب شیء موهوم را می‌گویند. در بیابانهای شنزار در وقتی که آفتاب می‌تابد، گاهی که انسان یک طرف را نگاه می‌کند به نظرش می‌آید که یک دریای آب است، درست به چشم انسان دریای آب می‌آید، احیانآ با یک درختهایی که در آن دریای آب منعکس شده. شک نمی‌کند که آب است و به خیال آب به آن سو می‌رود و هر چه می‌رود می‌بیند آب نبوده، خیال آب و موهوم بوده است[١] .

کوهها به حرکت درآورده می‌شود، بعد این کوهها مانند سراب می‌شوند یعنی اصلا به صورت یک حقیقت موهومی در می‌آیند. این گونه از هم پاشیده می‌شوند که گویی اصلا کوهی در عالم نبوده.

جهنم کمینگاه است

اِنَّ جَهَنَّمَ کانَتْ مِرْصادآ جهنم هم کمینگاه بوده. این تعبیر «کمینگاه» خیلی تعبیر عجیبی است. چیزی را «کمینگاه» می‌گویند که انسان در راهی حرکت می‌کند، بعد در نقطه‌ای که از آن نقطه

[١] . در یك آیه دیگر قرآن آمده است : كَسَرابٍ بِقیعَةٍ یحْسَبُهُ الظَّمْـانُ ماءً (نور / ٣٩). قیعه یعنی صحرا.