مِائَتَینِ[١] . در واقع آدمهایی بسازی (حداقل را بیان می‌کند) که یکی از آنها برابر با ده نفر باشد. تا به مدینه نرفتند، تا یک به اصطلاح مکه آزاد تشکیل ندادند، تا پیغمبر یک حکومت مستقل تشکیل نداد و تا به یک مرکزی نرفت که در آن مرکز آزادانه نماز را اقامه کردند، دستورها را می‌دادند و دیگر از صورت مخفی و تقیه بیرون آمده بودند، نباید هم ]دستور جهاد می‌داد.[ اگر آنجا دستور جهاد می‌داد، جز اینکه آن اقلیت از بین می‌رفتند چیزی نبود. ولی وقتی که آمدند در مدینه، مهاجرین از یک طرف و انصار مدینه از طرف دیگر و یک نیروی حسابی و واقعی شدند، آن وقت بود که پیغمبر دستور جهاد به صورت دفاع داد. دستور جهاد با اینکه در مکه نرسیده بود ولی معلوم بود که در آینده‌ای این دستور خواهد رسید.

دلالت آیات دیگر :

١. آیات سوره مزّمّل

آیات زیادی از قرآن بر این مطلب دلالت دارد. یکی آیات آخر سوره مزّمّل بود که همان جا هم این مطلب را عرض کردیم، آن جا که اول دستور رسید که یا اَیهَاالْمُزَّمِّلُ. قُمِ اللَّیلَ اِلّا قَلیلا. نِصْفَهُ اَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلیلا[٢] . دستور تهجد داد که نیمی از شب یا در حدود ثلث شب ]را شب‌زنده‌داری کن؛[ دو ثلث، نیمی، ثلث، این قدرها. چون مردم آن‌وقت ساعت نداشتند و تعیین وقت نمی‌توانستند بکنند، برای احتیاط گاهی تمام شب را عبادت می‌کردند. آیه بعد در ذیل همان جا تخفیف داد به این عنوان: عَلِمَ اَنْ سَیکونُ مِنْکمْ مَرْضی. یعنی این کار واجب نیست، به خودتان سخت نگیرید که از طریق احتیاط تمام شب را بیدار می‌مانید، خدا می‌داند که در آینده شما مریضها خواهید داشت، مریض نمی‌تواند این کار را بکند. وَ اخَرونَ یضْرِبونَ فِی الاَْرْضِ یبْتَغونَ مِنْ فَضْلِ اللهِ گروه دیگرِ شما هستند که باید مسافرت بروند و کسب کنند، از فضل الهی بخواهند. یک آدم مسافر که روز این همه گرفتاری دارد شب نمی‌تواند این قدر بیدار بماند. وَ اخَرونَ یقاتِلونَ فی سَبیلِ اللهِ خدا می‌داند که در آینده شما مجاهد خواهید داشت. مجاهدی که از صبح تا غروب باید شمشیر بزند نمی‌تواند دو ثلث شب را بیدار بماند. فَاقْرَؤا ما تَیسَّرَ مِنْهُ[٣] هر مقداری از شب که می‌توانید، بیدار باشید، ضرورتی ندارد که همه شب یا دو ثلث شب یا نصف شب و یا ثلث شب را بیدار باشید. خدا می‌داند که در آینده شما مقاتلینی خواهید داشت.

آیه فَاصْبِرْ لِحُکمِ رَبِّک اگرچه آن کمال صراحت آن آیات را ندارد ولی این آیه هم دلالت

[١] . انفال / ٦٥.

[٢] . مزّمّل / ١ ـ ٣.

[٣] . مزّمّل / ٢٠.