نباشد. باز اگر مسجد محله باشد از آن بهتر است و اگر مسجد جامع شهر باشد ثواب نماز از آن هم بیشتر است، به اعتبار این که بیشتر مجمع مؤمنین و مسلمانان است. به هر حال نماز در هر نقطه‌ای ]از زمین صحیح است [مگر اینکه غصب باشد که آن عنوان دیگری دارد والّا همه زمین صلاحیت معبد بودن را دارد. فرمود: جُعِلَتْ لِی الاَْرْضُ مَسْجِدآ تمام زمین برای من(یعنی در شریعت من) مسجد قرار داده شده است و زمین در شریعت من طهور است یعنی پاک‌کننده است.

پس طهور به معنی پاک‌کننده است نه به معنی پاک. قرآن می‌فرماید: پروردگار مؤمنین، پروردگار این اهل بهشت به آنها جامی پاک‌کننده[١] آشامانیده است، جامی به آنها می‌دهد که آنها را با آن جام پاک می‌کند، جامی که ساقی آن جام خود پروردگار است. در آیات قبل داریم که ولدان مخلّدون یا حور العین و حتی آن خدمتکارهای زیبای بهشتی می‌آیند جامهایی به این افراد می‌دهند، ولی در آخرش می‌فرماید: و پروردگارشان (نه کس دیگر) به آنها جامی نوشانیده است که آن جام پاک‌کننده آنهاست. معلوم است که پاک‌کننده از چه. اگر حضرت صادق هم نفرموده بود، خود این مطلب معلوم است: پاک‌کننده از غیر حق، از تعلق به غیر حق، و لهذا در روایت است که امام صادق فرمود: یطَهِّرُهُمْ عَنْ ما سِوَی الله آنها را از ماسوای حق پاکیزه می‌کند.

یک سؤال و پاسخ آن

ممکن است کسی سؤال کند که اگر این اهل بهشت از آن جام الهی[٢] ] می‌نوشند، پس آن نعیمهای جسمانی چیست؟[ از یک طرف قرآن در آخرین آیه درباره این افرادی که توصیف کرده است می‌فرماید: پروردگار آنها به آنها جامی آشامانید که آن جام آنها را از غیر خدا پاکیزه کرد؛ یعنی در این حد از توحید و خلوص. فقط و فقط به یک جا وابستگی دارند و یک محبوب دارند و آن ذات پروردگار است. از طرف دیگر این همه صحبت از خوردنیها، آشامیدنیها، بوییدنیها و لمس‌کردنیهاست. از یک طرف اینقدر روحانی، از طرف دیگر آنقدر جسمانی، آنهم در خود همین آیات. آیا میان اینها تناقض است؟

اتفاقآ در سوره قبل از این سوره یعنی در سوره قیامت هم آیه‌ای داشتیم که نظیر همین سؤال در آنجا هم مطرح شد که جوابش را عرض کردیم اینجا تکرار می‌کنیم. در آنجا هم یک توصیف درباره اهل بهشت شده است که برای بعضی از مفسرین که تعمقی و تدبر کافی در آیات قرآن نداشته‌اند سؤالی به وجود آورده است و آن این است که می‌فرماید: وُجوهٌ یوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ. اِلی رَبِّها

[١] . نه جامی پاك، بلكه بالاتر از پاك.

[٢] . «می طهور» كه در اصطلاح شعرای عارف مسلك آمده و گفته‌اند شرابی كه من را از همه چیز خلاص و آزادكند، از همین آیه قرآن گرفته شده كه در اصطلاح حافظ و امثال حافظ زیاد آمده است.