دل سنگ را کباب می‌کند. برگشت به شام. بالاخره هر چه باشد این بُسر هم بشر بود. کم کم آن کارهایی که در آن گرما گرم انجام می‌داد و آن وقت خودش هم شاید درست حس نمی‌کرد، در نظرش مجسم شد. تازه این وجدان در او زنده شد که آخر این چه کاری بود ما کردیم؟ شب و روز در خواب و در بیداری همان بچه‌ها جلو چشمش مجسم بودند که او این بچه‌های بی گناه را کشته؛ آخرش دیوانه شد.

خلبان هیروشیما آخرش دیوانه شد، چرا؟ یک بابایی فقط برای اینکه مافوق دستور داده ]آن جنایت را مرتکب شد.[ دو دولت با همدیگر جنگ دارند، به مردم چه کار؟ به او دستور دادند برو بمب را بالای آن شهر بینداز. این مردک بمب را برد بالای یک شهر شصت هزار نفری انداخت. می‌گویند بعد خودش نگاهی کرد به وضعی که به وجود آورده بود، دید شهر تبدیل به آتش شده و مردم مثل اینکه در تنور آتش باشند به این طرف و آن طرف می‌دوند. در گرما گرم این کار چیزی حس نمی‌کرد. وقتی به آمریکا برگشت از او استقبال کردند و او به عنوان یک قهرمان جنگ شناخته شد. همین قدر که اندکی آرام گرفت، وجدانش شروع کرد به فعالیت کردن. مدتی هم سرگرمش نگه می‌داشتند، نشد. آخرش سر به جنون زد و دیوانه شد. هر وقت یادش می‌آمد از جنایتی که مرتکب شده، آتش به جانش می‌زد. بالاخره هر چه باشد انسان انسان است و حیوان نیست. این نفس لوّامه (به تعبیر دیگر وجدان انسانی ملامتگر) همان بارقه انسانیت است که در خمیره و سرشت هر انسانی هست .

پس «لااُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوّامَةِ» یعنی سوگند یاد نمی‌کنم به نفس ملامتگر، به وجدان ملامتگر، به آن بارقه الهی در درون بشر، همان که از انسان حساب می‌کشد.

شباهت قیامت و نفس ملامتگر

از اینجا معلوم می‌شود که چرا نفس لوّامه با یوم القیمة پشت سر یکدیگر ذکر شده ]به صورت[ دو تا قسم. گفتیم «سوگند نمی‌خورم» تلویحاً یعنی سوگندْ بلی: سوگند به روز قیامت، سوگند به نفس ملامتگر، چون نفس ملامتگر نمونه کوچک قیامت است و قیامت نمونه بزرگ نفس ملامتگر. قیامت مگر چیست؟ قیامت به منزله وجدان کل جهان است که به همه حسابها رسیدگی می‌شود. نفس ملامتگر قیامتی است که برای هر کسی در درون خودش بپا می‌شود. در قیامت به حساب اعمال انسان و همه جهان به صورت کلی رسیدگی می‌شود؛ در درون انسان هم هر کسی خودش به حساب خودش می‌رسد. پس یک میزانِ عدل الهی است که در قیامت بپا می‌شود، یک میزان کل، و یک میزان و ترازوی جزئی است که در قلب هرکسی وجود دارد و آن همین نفس لوّامه