میگیرند، غیر از تجریدی که هم فلاسفه به کار میبرند و هم منطقیین که مثلًا میگویند جزئی را تجرید میکنیم میشود کلی؛ این یک چیز دیگری است. شما انسان را مقسم قرار میدهید؛ همان انسانی که موجود در ذهن است مقسم قرار میگیرد برای موجود در ذهن و موجود در خارج. چطور شد که انسان موجود در ذهن مقسم قرار گرفت برای انسان موجود در ذهن و انسان موجود در خارج؟.

جواب این است که این قدرت شگفتانگیز ذهن است که «انسان موجود در ذهن» را که مقسم قرار داده، وجودش را در نظر نمیگیرد، تجرید میکند از آن؛ نمیبیند نه اینکه وجود ندارد؛ نه اینکه چیزی در ذهن است که وجود ذهنی ندارد، وجود خارجی هم ندارد و بعد با ضمیمه شدن وجود ذهنی میشود موجود در ذهن؛ نه، همان که الآن مقسم است الآن موجود در ذهن است ولی شما وجودش را نمیبینید، وجودش را لحاظ نمیکنید؛ یعنی در عین تخلیط، تجرید است؛ تجریدی است در عین تخلیط؛ یعنی در حالی که این ماهیت الآن مخلوط به وجود است و توأم با وجود ذهنی است، در همان حال مجرد از وجود ذهنی است، یعنی شما این وجود ذهنی را نمیبینید. گویی در این اعتبار، ماهیت را در ماورای ذهن و خارج میبینید و میگویید «ماهیت»، من به وجود ذهنی آن کاری ندارم، به وجود خارجی آن هم کاری ندارم. در همان وقت که میگویید «کاری ندارم» کار دارید ولی در عین حال میتوانید در اعتبار خودتان کاری نداشته باشید. پس مانعی ندارد که یک چیز به یک اعتبار مقسم باشد و به یک اعتبار دیگر قسم باشد. اینکه شما میگویید:

انسان یا موجود در ذهن است و یا موجود در خارج، همین که الآن مقسم قرار دادید یک قسم خودش است ولی به یک اعتبار قسمِ خودش است و به یک اعتبار قسم خودش نیست [١].

[١].- حاجی و امثال او هم اینجور میگفتهاند.

استاد: البته بحث را به این نحو که ما طرح کردیم مطرح نکردهاند ولی چون آن اشکال مستقلًا در جای دیگری طرح شده، در آنجا اشکال را به همین شکل حل کردهاند. چون در اینجا برای حاجی اشکالی پیش میآید، چرا که شما میگویید ماهیت یابشرط وجود است یا لابشرط از وجود و عدم است یا بشرط عدم است؛ در اینجا ماهیت بشرط عدم، خودْ ماهیت بشرط وجود است چون ماهیت بشرط عدم در ذهن وجود دارد. همینکه شما ماهیت را بشرط عدم میدانید خودش یک ماهیت بشرط وجود است.

جواب این است که به دو اعتبار است؛ به یک اعتبار که [عدم را همراه با آن] لحاظ نمیکنیم میشود ماهیت موجود و به یک اعتبار که لحاظ میکنیم میشود ماهیت بشرط عدم.