اینهاست؟ لابشرط قسمی کلی طبیعی است یا لابشرط مقسمی؟ این هم بحثی است که از خواجه شروع شده است. حاجی میگوید: لابشرط مقسمی کلی طبیعی است نه لابشرط قسمی و این اشتباه است که گاهی گفته میشود که مثلًا انسانِ مطلق کلی طبیعی است؛ نه، انسان کلی طبیعی است اعم از اینکه مطلق باشد یا نباشد؛ یعنی همان طبیعت من حیث هی.

چون این بحث در علم اصول هم مطرح شده است، روی این قضیه، هم فلاسفه نظر دادهاند و هم اصولیین. علمای اصول بالأخص بعد از آخوند خراسانی از حدود هشتاد سال پیش به این طرف این بحث را مطرح کردهاند. از علمای متأخر بعضی که مذاق فلسفی دارند مثل مرحوم آقا شیخ محمد حسین اصفهانی و بعضی از روی قوّتی که از علم اصول کسب کردهاند راجع به اعتبار ماهیت نظرهایی دادهاند که با نظر حاجی موافق نیست. خود فلاسفه متأخر هم با حاجی وحدت نظر ندارند. البته در اسفار، مرحوم آخوند زیاد هم روی این مبحث کار نکرده است. تا اندازهای حرف مرحوم آخوند با حرف حاجی منطبق است. از حرف آخوند چنین برمیآید که فرق میان لابشرط قسمی و لابشرط مقسمی در همین است که لابشرط مقسمی مطلق و لا بشرط است حتی از قید لابشرطیت، ولی لابشرط قسمی مقید به لابشرطیت است [١].

در میان متأخرین از فلاسفه مرحوم آقاعلی مدرس زنوزی که حکیم خیلی زبردستی است و در فلسفه صدرایی از آن افراد کم نظیری است که در طول این سیصد سال پیدا شدهاند [٢] و خیلی مرد محقق و واردی است و در فلسفه صدرا خوب وارد است، در اینجا نظریهای خاص به خود دارد یعنی نظریه حاجی و آخوند را قبول ندارد. مرحوم آقا شیخ محمدحسین اصفهانی که از علما و فقهای بزرگ و ضمناً فیلسوف هم بوده و واقعاً هم فرد فوق العادهای بوده است، چون شاگرد شاگردهای آقا علی مدرس بوده و به ایشان هم خیلی اعتقاد دارد و در کتابهایش خیلی از.

[١].- اینکه فرمودید حرف آخوند تا اندازهای با حرف حاجی منطبق است در کدام قسمت است؟.

استاد: در هر دو قسمت است، هم در مورد کلی طبیعی و هم اعتبارات ماهیت.

[٢]. شاید در عهد قاجاریه ملاعلی نوری که در اصفهان بوده و استاد استادش میباشد و شاید یکی دو نفر دیگر در حد آقا علی مطرح باشد و خیال نمیکنم کسی دیگر در این حد باشد.