مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٨ - فرق مشترک لفظی و مشترک معنوی

موارد مختلفی به کار برده شده، یعنی این اصطلاح و این لفظ در موارد مختلفی به کار برده شده است، که [مثلًا] این معنایش مغایر با آن معناست، که میشود «مشترک لفظی»، و فرق مشترک لفظی و مشترک معنوی را همیشه باید دانست.

فرق مشترک لفظی و مشترک معنوی

مثلا اگر ما «حیوان» را تقسیم میکنیم به انسان و اسب و قاطر و گوسفند و مرغ و غیره، این را «مشترک معنوی» مینامیم؛ یعنی لفظ «حیوان» وضع شده است برای یک معنی عام که آن معنی عام شامل همه اینها هست؛ چون «حیوان» یعنی جاندار؛ همین قدر که میگوییم «جاندار»، شامل همه موجودهایی که حس و حرکت دارند با همه اختلافاتی که با یکدیگر دارند میشود. لفظ برای یک معنیای وضع شده است که آن معنی گسترده است. آن معنی گسترده شامل همه اینها هست. این را «مشترک معنوی» مینامیم.

مشترک لفظی آن جایی است که لفظ برای یک معنی وسیع و گسترده وضع نشده است بلکه لفظ در چند معنی مختلف به کار برده شده است؛ یعنی یک معنی وسیع برای همه نداریم؛ چند معنی مختلف داریم که این لفظ را گاهی در این مورد به کار بردهاند گاهی در آن مورد و گاهی در آن مورد دیگر، بدون آنکه میان این معانی یک معنی مشترک وجود داشته باشد، مثل لفظ «عین» در عربی و لفظ «شیر» در فارسی.

در عربی به چشم انسان «عین» گفته شده است، به زانوی انسان هم «عین» گفته شده است، به چشمه آب هم «عین» گفته شده است، ولی این یک لفظ است که در موارد مختلف به کار برده شده است. این اشتراک لفظی است؛ یک لفظ معانی متعدد دارد؛ و مشترکات لفظی که یک لفظ در چند معنی به کار برده میشود در همه لغات هست.

لفظ «شیر» در فارسی چنین است، که به آن مایعی که از پستان حیوان دوشیده میشود و هم به یک نوع از حیوانات درنده و هم به ابزاری که برای کنترل آب از آن استفاده میشود «شیر» گفته میشود. اینطور نیست که لفظ «شیر» برای یک معنی وسیع وضع شده است که آن معنی شامل اینهاست. هیچ معنی عامی که شامل این سه