ممکن است. شیء اول ممکن است بعد موجود نه اینکه اول موجود میشود و در مرتبهای که موجود است نه ممکن است نه واجب است و نه ممتنع، بعد که موجود شد آن وقت ممکن میشود؛ چنین چیزی نیست [١].

بحث پنجم : نیاز ممکن به مؤثر و علت، بدیهی اوّلی است

مسأله دیگر از مسائل مربوط به امکان مسأله نیاز ممکن به علت است. ما میگوییم: «ممکن نیازمند به علت است». کسی ممکن است بگوید: به چه دلیل ممکن نیازمند به علت است؟ اینها [یعنی حکمای اسلامی] جواب میدهند که:

«وحاجة الممکن أوّلیة» یعنی یکی از بدیهیات اولیه [٢] و یکی از اموری که غیرقابل انکار.

[١].- استاد! شیء که شما میفرمایید یعنی «ماهیت»؟.

استاد: بله، شیء یعنی ماهیت.

- خوب، شما الآن میفرمایید ماهیت چنین است، بعد میفرمایید ماهیت ....

استاد: نه، ما میگوییم که ما ماهیتی داریم، امکانی داریم، ایجابی داریم، وجوبی داریم، وجودی داریم؛ ممکن است از آن سر شروع کنیم، ممکن است از این سر شروع کنیم.

- حالا کسی از آن طرف میگوید.

استاد: نمیشود. حالا حساب کنید ببینید نمیشود. اگر از آن طرف بگیریم باید بگوییم شیء وجود پیدا میکند، بعد ایجاد میشود، بعد وجوب پیدا میکند، بعد ایجاب میشود، بعد ممکن میشود؛ آیا اصلا چنین چیزی معقول است؟!.

- ولی میشود به یک نحو دیگر بگوییم.

استاد: نه، به هیچ نحو دیگر نمیشود گفت، صرف گفتن نیست.

- منظورم این است که شما میفرمایید که یک وجود واجب داریم و یک وجود ممکن. در این حد که بحثی نیست. حالا کسی سؤال میکند که اگر واقعاً وجود فقط وجود واجب است و به عبارت دیگر وجود یعنی وجوب و نه امکان پس اصلا این حرف که ما میگوییم این جهان ممکن است و ممکن یعنی هیچ و ممکن یعنی ظل و سایه، دیگر معنی ندارد، چون اینها از آن جهت که وجودند واجبند.

استاد: نه، اینطور نیست. از آن جهت که وجود است واجب بالذات است یا واجب بالغیر.

چون خود وجود هم تقسیم میشود به واجب بالذات و واجب بالغیر.

- آن غیرش دیگر چیست؟.

استاد: اینها را بعد میگوییم. این بحثها به زودی مطرح خواهد شد.

[٢]. زیرا ما دو نوع بدیهی داریم: [بدیهی اوّلی و بدیهی غیر اوّلی]. در منطق شش قسم بدیهی ذکر میکنند که یک قسمش بدیهیات اولیه است و اقسام دیگرش عبارتند از: محسوسات، تجربیات فطریات، و ... اینها را میگویند جزء بدیهیات است ولی بدیهیاتی است که لااقل به یک کمکی [نظیر حس یا تجربه] احتیاج دارد اما بدیهیات اولیه بدیهیاتی است که همان تصور موضوع و محمول برای تصدیق آن کافی است.