مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢١ - « استنباط » یا حرکت عمقی ذهن

این است که قیاس متکی به تجربه نیست، بلکه تجربه متکی به قیاس است.

البته مقصود این نیست که قیاس در هیچ جا متکی به تجربه نیست، بلکه مقصود این است که هر تجربهای متکی به قیاس است ولی قیاس ممکن است مبادی خودش را از تجربه گرفته باشد و ممکن است از تجربه نگرفته باشد. از این جهت است که اصل، قیاس است نه تجربه؛ یعنی انسان به کمک قیاس تجربه را تأیید کرده است نه اینکه به کمک تجربه قیاس را تأیید کرده باشد.

پس معلوم شد که ذهن ما در اثر تجربهها موارد جزئی را گسترش و تعمیم میدهد و این تعمیم دادن خودش یک نوع سیر صعودی و یک حرکت عمودی برای ذهن است که از جزئی به کلی میرسد.

« استنباط » یا حرکت عمقی ذهن

علاوه بر این مطلب که گفتیم ذهن قادر است یک تئوری بسازد و بعد آن را تعمیم بدهد، یک مطلب دیگری هست و آن این است که فعالیت ذهن در تصدیقهای خودش به همین مقدار که گفتیم محدود نمیشود؛ یعنی شناختهای انسان محدود به این حد نیست که مثلًا یک تئوری بسازد- تئوریاش هرچه میخواهد باشد و بعد