مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٣ - (٢) اقسام هریک از مواد ثلاث

(٢) اقسام هریک از مواد ثلاث

بحث درباره تقسیمی بود که در اینجا ذکر کردهاند که هریک از وجوب و امکان و امتناع به سه قسم منقسم میشود: بالذات، بالغیر، بالقیاس. هریک از اینها هم مثالهایش روشن بود و ذکر کردیم.

گفتیم که وجوب بالذات در واجب الوجود است، وجوب بالغیر در غیر واجب الوجود از ممکنات است، امتناع بالذات در مورد شریک الباری و محالات است، امتناع بالغیر در ممکنات است، امکان بالذات هم در مورد ممکنات است، امکان بالغیر هم که امری محال و غیر معقول است. وجوب بالقیاس در رابطه میان دو شیء است مثل رابطه میان علت و معلول مطلقاً. امتناع بالقیاس در رابطه میان وجود یک شیء و عدم شیء دیگر است مثل رابطه میان وجود علت و عدم معلول یا رابطه میان عدم علت و وجود معلول. امکان بالقیاس هم که عملًا در عالم وجود ندارد و فقط در عالم فرض میتواند وجود داشته باشد.

«بالقیاس» به این معنی است که هرچیزی را وقتی نسبت به چیز دیگر مقایسه کنیم، در قیاس با آن چیز یا وجوب دارد یا امکان یا امتناع؛ یعنی اول آن شیء را درنظر میگیریم بعد میگوییم که این شیء با قیاس با وجود آن و با فرض وجود آن یا وجوب دارد یا امکان دارد یا امتناع. اگر وجوب داشته باشد «وجوب بالقیاس»،