مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٨٠ - تجرید روانشناسی و تجرید فلسفی

گفتیم که این یک نظریه ظریفی است؛ دقیق است ولی نظریه تمامی نیست. چرا تمام نیست؟ برای اینکه اعتبار همانطور که گفتیم یعنی لحاظ. مگر لحاظ غیر از خود وجود ذهنی است؟ خود وجود ذهنی است و چیز دیگری نیست. وقتی ذهن ماهیتی را اعتبار میکند یعنی ماهیت که در ذهن من وجود پیدا میکند این شکل را پیدا میکند. یک وقت من انسان را لحاظ میکنم یعنی در ذهن خودم به وجود میآورم و میخواهم حکمی را بر آن بار کنم، انسان مطلق را، یعنی این وجود را مطلق در ذهن میآورم، این ماهیتی که در ذهن من میآید بهطور مطلق وجود پیدا میکند؛ و یک وقت هم وجود مقید پیدا میکند. در واقع «لحاظ» و «ماهیت» در ذهن دو چیز نیستند، اعتبار و معتبر دو چیز نیستند، مثل اینکه بگوییم در خارج، وجود و ماهیت دو چیز است. در خارج، اینها یک چیزند، در ذهن هم یک چیز است ... [١] یعنی وجود ماهیت در ذهن، نه اینکه چیز دیگر باشد. اینجا اگر شما میگویید اعتبار بر سه قسم میشود، باز برمیگردد به همان خود ماهیت از آن جهت که حتی وجود را هم از آن تجرید کردهاید. ماهیت لحاظ شده یعنی ماهیت موجود در ذهن. همیشه گفتهایم یکی از معجزات ذهن که باید دقیقاً شناخت قدرت تجرید ذهن است.

تجرید روانشناسی و تجرید فلسفی

تجرید ذهن یعنی چه؟ ما دو جور تجرید داریم و نکته قابل توجهی است. یکی تجرید روانشناسانه، تجریدی که روانشناسی هم آن را میشناسد و آنقدر پیش پاافتاده است که روانشناس هم آن را میفهمد؛ و دیگر تجریدی که آنقدر دقیق.