مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٥٤ - تقدم و تأخر میان اجزاء مکان یک امر اعتباری، و میان اجزاء زمان یک امر حقیقی است

ناحیه مسأله مرجح حدوث عالم خارج کنیم و همان بحثی را که خود غزالی مطرح کرده است مطرح کنیم. او گفته است که چه مانعی دارد که عالم از نظر بعد زمانی محدود و متناهی باشد؟.

جواب این است (البته خود جواب را در اینجا ذکر نمیکنیم) که در محل خودش ثابت شده است که زمان نهایت پذیر نیست؛ زمان طرف پذیر نیست، که «طرف» به همان معنای نهایت است، به آن معنا که میگوییم سطح طرف جسم [تعلیمی] است و خط طرف سطح است و نقطه طرف خط است.

اما راز مطلب چیست؟ چرا زمان نهایت پذیر نیست و مکان نهایت پذیر است و چه تفاوتی میان زمان و مکان هست؟ البته مطلب راز مفصلی دارد که در درسهای اسفار [١] درباره آن بحث کردهایم. در اینجا بالاجمال تفاوت میان زمان و مکان را شرح میدهیم.

تقدم و تأخر میان اجزاء مکان یک امر اعتباری، . و میان اجزاء زمان یک امر حقیقی است

تفاوت میان زمان و مکان در این است که مکان با اینکه یک امر ممتدّ کشش داری است، میان مراتب و اجزائش نسبت به یکدیگر هیچ گونه «تقدم و تأخر ذاتی» موجود نیست. در فصل بعد خواهیم گفت که تقدم و تأخر میان مراتب مکان یک امر نسبی و قراردادی است. مثلًا در آنجا که عدهای مأموم به یک امام جماعت اقتدا میکنند، اگر مثلًا ده تا صف تشکیل شده باشد و امام جماعت را به عنوان مقیاس درنظر بگیرند، میگویند صف جلو و صف عقب یا صف اول و صف دوم و صف آخر؛ یعنی نسبت به امام جماعت این یکی تقدم دارد و آن یکی تأخر؛ و اگر همان ده صف را نسبت به شیئی که در پشت سرشان واقع است درنظر بگیرند و آن شیء را مقیاس قرار دهند آن صف آخر میشود صف اول، صف ماقبل آخر میشود صف دوم و صف اول میشود صف آخر. پس مراتب مکان یک امر نسبی است.

ولی تقدم و تأخر میان اجزاء و مراتب زمان یک نوع تقدم و تأخر ذاتی است؛.