ممکن است کسی بگوید: آنچه که به زمان آینده تعلق دارد نه وجوب غیری دارد نه امتناع غیری، چون هنوز زمانش نرسیده است. اگر وجوب غیری داشته باشد باید الآن بالضروره موجود باشد، اگر هم امتناع غیری داشته باشد باید بالضروره ممتنع باشد، درصورتی که چون به آینده تعلق دارد به امکان خودش باقی است. الآن نه متلبس به ضرورت وجود است نه متلبس به ضرورت عدم. در آینده اگر عللش موجود بشوند ضرورتِ وجود پیدا میکند و بازهم در آینده اگر عللش معدوم باشند ضرورت عدم پیدا میکند. پس ضرورت وجود پیدا کردن و ضرورت عدم پیدا کردن- که حتماً یکی از ایندو تحقق پیدا خواهد کرد- هر دو در آینده محقق خواهد شد. ولی الآن که ما آن را درنظر میگیریم آن شیء به امکان خالص خودش باقی است، یعنی نه ضرورت دارد و نه امتناع. حتی ضرورت بشرط محمول هم درباره آن فرض نمیشود؛ چرا؟ برای اینکه ضرورت بشرط محمول، آنجا که محمول ما «وجود» است، در جایی فرض میشود که این شیء موجود است، حال که موجود است اگر بگوییم: «این شیء موجود، موجود است» میشود ضرورت بشرط محمول.

اگر بگوییم: «زید موجود است» میشود قضیه ممکنه؛ اگر بگوییم «زیدِ موجود، موجود است» میشود ضرورت بشرط محمول. اما درمورد آینده، زید موجود هم نمیتوانیم بگوییم. در مورد زیدی که به آینده تعلق دارد درست نیست که بگوییم زید موجود موجود است. اصلا زید، موجود نیست که بگوییم زید موجود موجود است. اصلا نمیشود ضرورت بشرط محمول را در آنجا اعتبار کرد. پس اموری که به آینده تعلق دارند از نوعی امکان برخوردارند که امور زمان حاضر و امور زمان گذشته از چنین امکانی برخوردار نیستند و ما یک نوع امکان دیگر داریم که این امکان در مورد اموری است که به آینده تعلق دارند [١]. این یک نظریه درمورد.

[١]. نظیر حرف اگزیستانسیالیست ها میشود که درباره آینده حکم میکنند و هرگونه ضرورتی را انکار میکنند و میگویند اساساً آینده الآن هیچ حکمی ندارد؛ آینده هیچ گونه تعینی ندارد و انسان در کمال آزادی آینده را میسازد. انسان است (با فرض اینکه فعلا نظر ما به حوزه عمل انسان است) که به آینده تحقق میبخشد بدون آنکه آینده هیچ رابطه ضروریای با زمان حاضر داشته باشد. پس آینده الآن در حال امکان محض وجود دارد.

ولی آنها هم نسبت به «گذشته» این حرف را نمیگویند، زیرا گذشته به هرحال وجود پیدا کرده است و چون وجود پیدا کرده است وجوب و ضرورت هم پیدا کرده است. زمان حاضر هم همینطور است. ولی آینده یک چنین حالتی دارد که امروز به حالت امکان محض باقی است.