مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٦ - بحث دوم

[ امکان ]

(١) مباحث مربوط به امکان

در این فصل مباحثی درباره امکان مطرح میشود. حاجی در این فصل هفت بحث راجع به امکان ذکر کرده است که بحث اول و دوم آن این است که عروض امکان برای ماهیت یک امر تحلیلی عقلی است و امکان ذاتی با وجوب و امتناع غیری جمع میشود.

بحث اول :

عروض امکان برای ماهیت یک امر تحلیلی عقلی است

بحث دوم :

امکان ذاتی با وجوب و امتناع غیری جمع میشود.

از مجموع آنچه درگذشته گفتیم معلوم شد که امکان بالذات با وجوب بالذات ناسازگار است، با امتناع بالذات هم ناسازگار است؛ یعنی یک شیء یا واجب بالذات است یا ممکن بالذات و یا ممتنع بالذات، دیگر امکان ندارد هم واجب بالذات باشد هم ممتنع بالذات، یا هم واجب بالذات باشد هم ممکن بالذات، و یا هم ممتنع بالذات باشد هم ممکن بالذات. ولی مانعی ندارد که شیء ممکن بالذات باشد و واجب بالغیر، یا ممکن بالذات باشد و ممتنع بالغیر، بلکه همیشه چنین است. همیشه ممکن بالذات یا واجب بالغیر است یا ممتنع بالغیر؛ یعنی ممکن بالذات اگر علت تامهاش وجود داشته باشد واجب بالغیر است و اگر علت تامهاش وجود نداشته باشد ممتنع