مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧٩ - ٨ سبق دهری

٨. سبق دهری

قسم دیگری را میرداماد بر اقسام سبق اضافه کرده است و آن همان سبق دهری است که در باب حدوث و قدم معلوم شد که مقصود از آن چیست و تعریفش کدام است.

در باب حدوث و قدم گفتیم که میرداماد یک نوع حدوث کشف کرده است و آن را «حدوث دهری» نامیده است. در آنجا گفتیم که حدوث دهری غیر از حدوث زمانی است که در میان موجودات هم عرض- یعنی موجوداتی که همه در یک عالم قرار گرفتهاند مثل موجودات عالم طبیعت- اعتبار میشود و غیر از حدوث ذاتی است که فلاسفه گفتهاند و به معنی مسبوقیت وجود شیء به امکان ذاتی خودش است، بلکه عبارت است از مسبوقیت وجود شیء به عدم خودش در عالم دهر؛ یعنی آنچه که در عالم طبیعت موجود است در مرتبه عالم دهر- که عالم دهر تقدم دارد بر عالم طبیعت- موجود نیست یعنی معدوم است، پس وجودش در این عالم مسبوق است به عدمش در عالم دیگر.

در مورد حدوث زمانی، وجود شیء مسبوق بود به عدمش در عالم طبیعت ولی در امتداد زمانی. در اینجا وجود شیء مسبوق است به عدم خودش ولی در امتداد سلسله طولی به تعبیر میرداماد (که در گذشته خواندیم: انّ للوجود سلسلتین: سلسلة طولیة و سلسلة عرضیة). در همان مبحث حدوث دهری هم گفتیم که وقتی ما در مورد حدوث دهری میگوییم وجود این شیء مسبوق است به عدمش در عالم دهر، پس برای عالم دهر نوعی تقدم بر عالم طبیعت قائل هستیم، و آن تقدم غیر از تقدم بالعلیه است، و همان تقدم بالدهر است که میرداماد قائل بوده است.

تقدم بالدهر همین است که آن عالم دهر یک عالمی است و این عالم طبیعت هم یک عالمی، و این عالم در مرتبه آن عالم وجود ندارد و از این جهت مثل تقدم زمانی است که سابق و مسبوق از یکدیگر انفکاک دارند. تقدم دهری از یک جهت با تقدم بالعلیه و تقدم بالطبع و غیره بجز تقدم زمانی فرق دارد چرا که در تقدم بالعلیه، سابق و مسبوق با هم هستند و با یکدیگر مجتمع هستند ولی سبق و تقدم دهری نظیر سبق وقدم زمانی یک نوع سبق و تقدم انفکاکی است، [با این تفاوت که در سبق و