مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٨ - نظر آیة الله بروجردی در اعتبارات ماهیت

آقا علی نقل میکند در علم اصول همان مسلک آقا علی مدرس را تأیید کرده و آورده است.

مرحوم آقای بروجردی هم نظر مخصوص به خود داشت. البته در میان اصولیین یک حرف دیگری هم گفتهاند که چندان مهم نیست. اینها چون اهل فلسفه نبودهاند نتوانستهاند عمیق وارد بشوند. خود آخوند خراسانی کمی فلسفه در حد منظومه خوانده است و در حد حرفهای حاجی (البته گاهی) میتوانسته است بعضی حرفها را بزند. بعضی دیگر مثل مرحوم نائینی و شاگردان ایشان یا آقای خویی و دیگران مبنای دیگری دارند و چون اینها عمیقاً مطلب دستشان نبوده از مرحله خیلی دورند.

نظر آیة الله بروجردی در اعتبارات ماهیت

مرحوم آقای بروجردی که در مسائل، مرد فکور و صاحبنظری بود گاهی از خودش واقعاً اظهار نظر میکرد. ایشان یک حرف ابتکاری در اینجا آورده که نظریه عمیقی است گرچه در نهایت امر قابل خدشه است. ایشان گفته است که این اشکال از اینجا پیدا شده که خیال کردهاند که در این تقسیم، مقسم ماهیت است و ماهیت تقسیم شده به چند قسم؛ بعد گفتهاند پس فرق بین مقسم و قسمش چیست؟ اگر واقعاً مقسم ماهیت میبود این اشکال وارد بود که فرق بین مقسم و قسم چیست، ولی اینجا اصلًا مقسم ماهیت نیست، مقسم اعتبار است. ما ماهیت را تقسیم نمیکنیم. ماهیت آن وقت تقسیم میشود که میگوییم انسان یا عالم است یا جاهل، یا سفید است یا سیاه؛ کتاب یا چاپی است یا خطی، یا فارسی است یا عربی، و امثال اینها. در اینجا در قضیهای که میگوییم مثلًا من انسان را دوست دارم، میگویید یا انسان مطلق را دوست داری، یا انسان عالم را دوست داری و یا انسان غیر عالم را دوست داری. این انسان نیست که سه قسم شده است، اعتبار است که سه قسم شده است؛ یعنی شما سه اعتبار روی ماهیت کردهاید؛ اعتبار به عنوان یک عمل ذهنی یعنی لحاظ. این عمل ذهنی روی ماهیت سه گونه ممکن است صورت بگیرد. ما در حقیقت نخواستهایم بگوییم ماهیت سه جور است، ماهیت یک جور بیشتر نیست ولی ذهن که روی ماهیت عمل میکند و ماهیت را تصور میکند و لحاظ میکند و به