مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٧ - ١ سبق زمانی

غیر از دیگری است.

ما اول همان اقسام را بهطور ساده یعنی بدون اینکه مفهوم آنها را بشکافیم بیان میکنیم، بعد مفهوم آنها را میشکافیم و تحلیل میکنیم و سپس به دنبال ملاک تقدم و تأخر میگردیم تا ببینیم ملاکها در اینجا چیست.

مرحوم حاجی در اینجا هشت مورد برای تقدم و تأخر ذکر میکند که همه این هشت مورد را همه فلاسفه نگفتهاند؛ یعنی امثال بوعلی چهار مورد یا پنج مورد از اینها را ذکر کردهاند ولی بعد متأخرین موارد دیگری را هم بر آن چند مورد اضافه کردهاند مثل موردی که میرداماد اضافه کرده است و موردی که ملاصدرا اضافه کرده است و بلکه او دو مورد اضافه کرده است.

اقسام سبق .

١. سبق زمانی

اولین قسمی که ذکر میکنند «تقدم و تأخر زمانی» است، که البته یک امر نسبتاً واضحی است. میان اجزاء زمان تقدم و تأخر هست و میان اشیاء زمانی هم به تبع زمان تقدم و تأخر هست. حال اینکه رابطه اشیاء زمانی با خود زمان چه رابطهای است و آیا زمان صرفاً مثل یک ظرفی است جدا از اشیاء یا نه، و اینکه ظرفیت زمان چگونه ظرفیتی است، اینها فعلًا به بحث ما ارتباطی ندارد، یعنی بحث ما متوقف بر این جهت نیست. ما این قدر میدانیم که اجزاء زمان نسبت به یکدیگر تقدم و تأخر دارند از آن جهت که زمان هستند نه از جهت دیگر، و اشیاء زمانی نسبت به یکدیگر تقدم و تأخر دارند از آن جهت که تعلق به زمان دارند. دیروز بر امروز تقدم دارد؛ دیروز چون زمان است و دیروز است بر امروز چون زمان است و امروز است تقدم دارد؛ یعنی این دو جزء از زمان به اعتبار همان نفس زمان بودنشان نسبت به یکدیگر تقدم و تأخر دارند نه به اعتبار امری ماوراء زمان.

اما درس دیروز بر درس امروز مقدم است؛ چرا؟ چون درس دیروز در دیروز واقع شده است و درس امروز در امروز، و دیروز بر امروز مقدم است، پس درس دیروز بر درس امروز مقدم است.