مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٠ - ٤ وجوب بالغیر

خودش است از موجودیت ابا داشته و معدومیت برای آن ضرورت دارد.

٣. امکان بالذات

شق سوم، ممکن الوجود بالذات است؛ یعنی ذاتی که اگر نظر به آن ذات بیندازیم نه موجود بودن برایش ضرورت دارد و نه معدوم بودن برایش ضرورت دارد. مثلًا اگر کثیرالاضلاعی فرض کنیم که یک میلیارد ضلع داشته باشد، ما نمیدانیم الآن در عالم چنین کثیرالاضلاعی وجود دارد یا وجود ندارد، ولی چنین کثیرالاضلاعی امکان وجود دارد همچنانکه امکان عدم هم دارد؛ یعنی میتواند موجود باشد و میتواند معدوم باشد. اینطور نیست که محال باشد چنین چیزی موجود باشد.

موجود بودنش امر محالی نیست [چنانکه] معدوم بودنش هم امر محالی نیست. این قبیل چیزها را میگوییم: «امور ممکن الوجود».

٤. وجوب بالغیر

وجوب بالغیر یعنی اینکه ممکن است یک شیء به حسب ذات خودش امکان وجود داشته باشد و قهراً امکان عدم هم داشته باشد ولی به حکم غیر، موجود شود؛ یعنی به دلیل اینکه علتش وجود پیدا کرده است وجودش ضرورت پیدا کرده است و الآن به حکم غیر، ضرورتِ وجود دارد. چون علت تامهاش وجود دارد این هم ضرورت وجود پیدا کرده است.

مثالی از مثالهای ساده عرفی میآوریم:

اگر یک ترازوی دقیق حساس داشته باشیم و در هیچ کفهای از دو کفه این ترازو هیچ عاملی را وارد نکنیم، نه وزنهای بگذاریم و نه فشاری از قبیل فشار مغناطیس بر آن وارد کنیم، قهراً این ترازو در حال تعادل باقی میماند. برای این کفه ترازو بالا رفتن و پایین رفتن هر دو امری ممکن است؛ یعنی ممکن است به این حال باقی بماند و ممکن است از این حال خارج شود. ولی اگر در یک طرف، عامل فشارآورنده به پایین باشد و در طرف دیگر هیچ عاملی برای فشار آوردن به پایین نباشد مثلًا در یک طرف وزنهای بگذاریم بدون آنکه در طرف دیگر وزنهای