مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٨ - فرق امکان ذاتی و امکان استعدادی به ابهام و تعین ماهیت و وجود برمی گردد

دارد؟ نه. آیا در دانه جو امکان وجود دارد؟ نه. فقط در آن ماده خاص که نامش نطفه انسان است امکان وجود دارد.

فرق امکان ذاتی و امکان استعدادی به . ابهام و تعین ماهیت و وجود برمی گردد

اکنون که این دو مقدمه را دانستیم از اینجا معلوم میشود که فرق امکان ذاتی و امکان استعدادی در این است که اگر ما مثلًا انسان را به صورت یک ماهیت کلی درنظر بگیریم و وجود را هم به صورت یک مفهوم مطلق درنظر بگیریم، یعنی نه انسان را انسان خاص در نظر بگیریم و نه وجود را یک نوع خاص از وجود درنظر بگیریم، با امکان ذاتی سر و کار خواهیم داشت و این قضیه به صورت کلی درست است که انسان ممکن الوجود است. اما وقتی که از این عالم کلی و مبهم میخواهیم خارج شویم با مسأله امکان استعدادی مواجه خواهیم بود. اینجاست که میپرسیم:

انسان ممکن الوجودی است به چه نوع وجودی؟ میگوییم به وجود جوهری نه وجود عرضی. چه نوع جوهری؟ جوهری که حالّ در جوهر دیگر باشد یا جوهری که حالّ در جوهر دیگر نباشد؟ میگوییم: امکان «وجود حلولی» در جوهر دیگر دارد. حال آیا آن جوهر دیگر هر جوهری که باشد مانعی ندارد یا باید یک جوهر معین باشد؟ آیا همین که جوهر شد کافی است؟ نه، این جوهر باید مثلًا از نوع نطفه یک انسان باشد با این مشخصات. تازه قضیه از این هم جزئیتر میشود، زیرا آن چیزی که وجود پیدا میکند انسان مطلق که نیست؛ این انسان خاص است؛ یعنی این «زید» است که بعد به وجود میآید؛ این «عمرو» است که بعد به وجود میآید. این انسان خاص امکان وجودش در همین ماده خاص است ولیس الّا.

پس امکان ذاتی را وقتی که از ناحیه موضوع، کوچک و کوچکتر و کوچکتر میکنیم یعنی در واقع نحوه وجود را دقیق و دقیقتر و دقیقتر میکنیم و بعد میآوریم روی وجود، به امکان استعدادی میرسیم، بعد میبینیم فقط این باقی میماند که همیشه یک شیء خاصِ خاص امکان وجود یک شیء خاصِ خاص را دارد. این همان رابطهای است که میان وجودات است.

پس امکان استعدادی از وجود سرچشمه میگیرد، ولی امکان ذاتی در