الهی اسمش «علیت اعدادی» است؛ یعنی چه؟ یعنی عالِم طبیعی چون کارش از حس شروع میشود، وقتی نگاه میکند، برای وجود یک نظامی و یک سلسلهای میبیند، میگوید این حادثهای که امروز واقع شد مسبوق و مستند به یک حادثهای است که در زمان قبل از آن واقع شد و آن هم مستند است به حادثهای که در زمان قبل از این حادثه واقع شد و آن هم باز مستند است به حادثهای در زمان قبل، و همینطور قبل از هر زمانی زمانی و قبل از آن زمان زمانی و قبل از هر حادثه زمانی یک حادثه زمانی دیگر و قبل از آن حادثه زمانی هم حادثه زمانی دیگر؛ و از این به بعد را نیز همینطور الی آخر میبیند که بعد از این زمان زمانی است و همینطور این حادثهها و این زمانها پشت سریکدیگر قرار گرفتهاند. از آن طرف تا بینهایت رفته است و از این طرف هم تا بینهایت میرود.

از نظر طبیعی دان یا عالم طبیعی در این سلسلهای که میبیند هیچ وقت هیچ پدر و مادری فرزند خود را نمیبینند، هیچ گاه هیچ علت و مَنشئی آن اثر واقعی خودش را نمیبیند، همیشه فرزند از دید پدر و مادر غایب است و همیشه اثر از نظر و چشم مؤثر پنهان و غایب است [١]. در طبیعت- خصوصاً اگر ما اصل حرکت را در طبیعت بپذیریم- هیچ وقت دو چیزی که میانشان رابطه علیت باشد یکدیگر را نمیبینند؛ یعنی وجود هریک از اینها ملازم با عدم دیگری است؛ در مرتبهای که شیء مقدم وجود دارد مؤخر معدوم است و در مرتبهای که مؤخر موجود میشود مقدم معدوم است.

این مطلب را شما در مورد خود زمان درنظر بگیرید: آیا هیچ وقت دو جزء از زمان با یکدیگر تلاقی میکنند؟ نه؛ اصلًا چنین چیزی محال است. اگر چنین باشد اصلًا زمان نیست. اصلًا ما زمان حال نداریم و محال است زمان حال داشته باشیم.

زمان همیشه گذشته و آینده است، زمان حال وجود ندارد. ما همیشه قسمتی از.

[١]. اگر تعبیر «پدر و مادر» میکنیم مقصودمان همان علت طبیعی است. این مسأله غیبت اثر از مؤثر و معلول از علت- که البته مقصود علت طبیعی است نه علت فلسفی- و نتیجه از مقدمه (که عالم طبیعی به آن معتقد است) نظیر آن حرفی است که نویسندگانی که راجع به حیوانات و غرایز آنها کتاب مینویسند به آن اشاره کردهاند و در بعضی کتابهای روانشناسی هم هست که بعضی حیوانات هستند که خلقت آنها به نحوی است که هیچ وقت نسل گذشته نسل بعد از خود را نمیبیند. هریک از این حیوانات همین قدر که تخم گذاری و تولید نسل میکند قبل از آنکه بچه هایش سر از تخم دربیاورند خودش میمیرد و نسل بعدی را نمیبیند. نسل بعدی هم نسل قبلی را نمیبیند.