مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٤٧ - اقوال حکما و متکلمین در مورد مرجح حدوث عالم در لایزال (٣)

(١٠) حدوث و قدم

اقوال حکما و متکلمین در مورد مرجح حدوث عالم در لایزال (٣)

دو سه نکته در درس پیش گفته شد و تتمهای باقی ماند. یکی از آن نکات راجع به «جواب نقضی» حاجی بود به کعبی، که کعبی مسأله مرجح حدوث عالم را به این شکل حل کرده بود که مرجح حدوث عالم در نقطه معین از زمان، خود زمان است؛ یعنی اگر فرض کنیم عالم ابتدای زمانی دارد و مثلًا از هزار سال پیش شروع شده است مرجح اینکه عالم از هزار سال پیش آغاز شده است، خود زمان است، چون خود زمان اصلًا یک کشش هزارساله بیشتر نیست، نه اینکه زمانی بوده و عالم نبوده است. حاجی حرف کعبی را نقض کرد به اینکه ما نقل کلام به خود زمان میکنیم، به این معنی که اگر شما در پاسخ این سؤال ما که چرا عالم در این وقت معین بوده است و نه در ازل، بگویید که چون زمان در ازل نبوده است و مرجح حدوث عالم خود وقت و زمان است، ما نقل کلام به خود زمان میکنیم که چرا خود زمان در ازل نبوده است؟.

گفتیم که این ایراد، ایراد درستی نیست؛ برای اینکه میشود گفت اگر مقصود شما از «ازل» امتداد غیرمتناهی است یعنی همین امتداد غیرمتناهیای که ما در