مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢١٩ - فرق اول

است؛ غالباً محالها چیزهایی هستند که خودشان فی حد ذاته مورد حکم عقل به امتناع نیستند بلکه به دلیل اینکه مستلزم یک امر دیگری هستند که آن امر دیگر خودش محال است آنها محالند. از این جهت است که میگویند امکان وقوعی یعنی اینکه شیء علاوه بر اینکه امکان ذاتی دارد و خودش فی حد ذاته محال نیست مستلزم یک امر محال هم نیست. امتناع وقوعی یعنی چه؟ امتناع وقوعی به این صورت تعریف میشود: «مایلزم منه امر محال».

تفاوتهای امکان استعدادی و امکان ذاتی

مطلب دیگری که در اینجا هست و در کلمات کسانی که درباره امکان استعدادی بحث کردهاند مطرح شده است- خصوصاً از زمان ملاصدرا به این طرف- این است که فرق میان امکان استعدادی و امکان ذاتی چیست؛ آیا اینها با یکدیگر فرق دارند؟

فرق که البته دارند؛ در اینکه اینها با یکدیگر فرق دارند شکی نیست؛ در اینکه امکان استعدادی با امکان ذاتی تفاوت دارد بحثی نیست؛ بحث در این است که تفاوتشان چه نوع تفاوتی است؛ فرقشان چگونه فرقی است.

یک نظریه این است که امکان استعدادی و امکان ذاتی اصلًا هیچ وجه مشترکی با یکدیگر ندارند؛ اشتراکشان لفظی است که لفظ امکان را بر آن اطلاق کردهاند و بر این هم اطلاق کردهاند؛ اصلًا وجه مشترک با یکدیگر ندارند.

یک نظریه دیگر این است که اینچنین نیست که ایندو هیچ وجه مشترکی با هم نداشته باشند؛ وجه مشترک دارند منتها فرقهایی هم با یکدیگر دارند. ما اول باید ببینیم این فرقها چیست. این فرقها را که به دست آوردیم بعد میتوانیم بفهمیم که آیا ایندو درعین اینکه این فرقها را دارند وجه مشترکی هم دارند یا هیچ وجه مشترکی ندارند و افتراق محض هستند یعنی دو امر متبایناند که اشتراکشان فقط در لفظ است و در چیز دیگر نیست؟

فرق اول

یکی از جهات افتراق ایندو این است که امکان استعدادی یک امر موجود