مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠٧ - ظرف عروض و ظرف اتصاف

---

ملاصدرا پیدا شده است. حدس من این است که این اصطلاح در دوره شیراز، یعنی در دورهای که کانون فلسفه شیراز بوده است، یعنی از دوره خواجه نصیرالدین به بعد و بلکه از دوره علامه حلّی به بعد پیدا شده است، از دوره کاتبی و میرسید شریف به بعد پیدا شده است، دورهای که از میرسید شریف شروع میشود و به جلال الدین دوانی و میرصدرالدین دشتکی و غیاث الدین دشتکی و امثال اینها میرسد. من هنوز به آن آغاز کننده این مطلب و جعل کننده این اصطلاح نرسیدهام.

و حتی تا زمان خواجه تفکیک میان معقولات ثانیه منطقی و معقولات ثانیه فلسفی هم مطرح نبوده است. تا زمان شیخ که قدر مسلّم است؛ در زمان خواجه هم این مسأله تفکیک بین دو نوع معقول ثانی چندان روشن نیست، به دلیل اینکه خواجه در یک جا وقتی گفته است شیئیت و امکان از معقولات ثانیه است مورد اعتراض دیگران واقع شده است که اینها از معقولات ثانیه نیست. بعد متأخرین آمدهاند تفکیک کردهاند (و شاید این تفکیک هم از همین جا یعنی از همین اعتراض به خواجه پیدا شده باشد) که ما دو نوع معقولات ثانیه داریم: یک نوع معقولات ثانیهای که در منطق میگویند که مقصود خواجه آن نبوده است، و یک نوع معقولات ثانیهای که در فلسفه میگویند که این اعم است و شامل آنها میشود، شامل غیر آنها هم میشود، و مقصود خواجه این معقولات ثانیه نوع دوم بوده است. این نشان میدهد که حتی تا زمان خواجه مسأله به این صراحت مطرح نبوده است.