اگر بگویند این دانشجو آیا مردود است یا قبول، میگوییم مثلًا قبول است. آن دانشجو چطور؛ قبول است یا مردود؟ میگوییم مثلًا مردود است. حال اگر سؤال شود که کلاس چطور؟ کلاس قبول است یا مردود؟ جواب این است که کلاس، دیگر خودش یک دانشجو و یک فرد مستقل نیست؛ اگر میگوییم کلاس قبول است یعنی همه این افراد قبولاند، اگر میگوییم کلاس مردود است یعنی همه این افراد مردودند، و اگر میگوییم کلاس، هم قبول است هم مردود یعنی بعضی افرادش قبولاند و بعضی مردود. کلاس، دیگر در اینجا حکم جدا و مستقلی ندارد [١].

کل عالم هم همینطور است. کل عالم یک کل اعتباری است. اگر همه اجزاء عالم: این آب، آن آب، این هوا، آن هوا، این خاک، آن خاک، این ستاره، این زمین، این خورشید، این انسان، این فرد، آن فرد، اگر همه این اجزاء عالم حادث باشد همه عالم حادث است؛ دیگر چیزی باقی نمیماند که شما بگویید درباره آن چیز چه میگویید. آن کل را هم اگر شما بگویید حادث است یک امر اعتباری را گفتهاید حادث است؛ اگر هم بگویید قدیم است یک امر اعتباری را گفتهاید قدیم است. پس یک واقعیت برای ما باقی نمیماند تا آن واقعیت را «حادث» بنامیم یا «قدیم». حال فرض کنید- در صورتی که این فرضش غلط است- که بگوییم کل عالم قدیم است.

تازه اگر بگوییم کل عالم قدیم است، یک چیزی را که وجود اعتباری دارد گفتهایم قدیم است؛ کل عالم که وجودش از سنخ وجود واقعیات نیست. فیلسوف که درباره امور اعتباری بحث نمیکند. اگر میگویید چه چیزی حادث است و چه چیزی قدیم، این در مورد واقعیات است. او به امور اعتباری محض که اصلًا هیچ وجود عینی.

[١].- درمورد اجتماع هم همین حرف را میشود زد؟.

استاد: در اجتماع هم همین حرف را میشود زد، منتها در آنجا این نزاع صغروی درمیان است که آیا در جامعه ترکیب افراد ترکیب واقعی است یا نه؟ چون در آنجا اگر از نظر «تن» ها حساب کنیم همینطور است. هر اجتماع از نظر تن و جسم افراد همینطور است؛ یعنی اجتماع یک امر اعتباری است و حکم مستقل ندارد. ولی چون جامعه از یک فرهنگ تشکیل میشود و فرهنگ عبارت است از یک نوع فعل و انفعالی که میان روانها صورت میگیرد، از نظر روانها ترکیب واقعی است. چون ترکیب واقعی است لذا جامعه وجود واقعی دارد. پس آن بحث بستگی دارد به اینکه ما این ترکیب را چگونه بدانیم.

اگر ترکیب فکری و روحی افراد را ترکیب واقعی بدانیم جامعه هم وجود واقعی دارد، و اگر آنجا هم ترکیب ترکیب واقعی نباشد جامعه هم وجود اعتباری دارد.