این بود نظر صدرالمتألّهین درباره حدوث عالم که تعبیر خاصی است از حدوث زمانی عالم بدون آنکه به حدوث زمانیای که متکلمین گفتهاند- به این تعبیر که معنی اینکه عالم حادث است این است که ما در گذشته به یک لحظه میرسیم که آن، لحظه وجود یافتن و پیدایش عالم است و قبل از آن لحظه لحظات نیستی عالم است- قائل شده باشیم.

[علت] عمده اینکه متکلمین اینهمه اصرار بر آن حرف خودشان دارند آن مسألهای است که در باب «ضرورت و امکان» گفتیم که مناط احتیاج به علت را حدوث میدانند نه [امکان]. آنها خیال میکنند که اگر اینطور قائل بشوند، به «وابستگی عالم به ذات واجب» و به «علت» ی برای عالم قائل شدهاند و اگر اینچنین نگویند دیگر این وابستگی قطع شده است، که این هم حرف نادرستی است [١].

[١].- حال اگر آن ملاک متکلمان درمورد وابستگی معلول به علت را قبول کنیم باز به تعبیر ملاصدرا که خدشهای وارد نمیشود.

استاد: نه، به آن خدشه وارد نمیشود. حرفی که ملاصدرا میگوید زاید برحرف آنهاست؛ یعنی نمیخواهد فقط جواب آن مطلب را داده باشد؛ میگوید: نه، عالم نه تنها حدوث ذاتیای که بوعلی و امثال وی گفتهاند و نه تنها حدوث دهریای که میرداماد گفته است دارد بلکه حتی حدوث زمانی دارد با اینکه در این حدوث زمانی سلسله زمانیات لاینقطع است.

- ولی این بیان صدرالمتألهین چندان روشن نیست.

استاد: چرا؟.

- آن متکلم معلوم است چه میگوید. فیلسوف هم معلوم است چه میخواهد بگوید. ولی این نظریه صدرالمتألهین چگونه است؟ بالاخره عالم چه چیزش قدیم است، چه چیزش حادث است؟.

استاد: هیچ چیزی قدیم نیست، همه چیز حادث است.

- بنابراین حادث نه ذاتی است نه زمانی، یا هم زمانی است و هم ذاتی؟.

استاد: نه؛ او که به حدوث زمانی قائل است به حدوث ذاتی هم قائل است. ما به حدوث ذاتی کاری نداریم. گفتیم که ما آن را انکار نمیکنیم و درعین حال به حدوث زمانی عالم قائل هستیم، منتها ذهن فوراً میرود روی مجموع عالم. ذهن همیشه میرود روی مجموع که یک امر اعتباری است. ایشان [یعنی صدرالمتألّهین] میگوید اصلا ذهن را روی مجموع که امر اعتباری است نباید برد؛ امر اعتباری که اصلا حکم ندارد؛ ذهن باید