مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٠٣ - ٦ امکان بالغیر

امتناع بالغیر دارد و نه ممتنع بالذات امتناع بالغیر دارد، بلکه فقط ممکن بالذات است که امتناع بالغیر دارد.

اما امکان بالغیر چگونه است؟ ما میخواهیم ببینیم آیا در عالم چیزی داریم که امکان بالغیر داشته باشد؟ نه، چنین چیزی وجود ندارد. چون شیء اگر ضرورت بالذات داشته باشد محال است که امکان بالغیر پیدا کند. اینکه شیء ضرورت بالذات داشته باشد یعنی به حسب ذات خودش محال است که معدوم شود، یعنی لازمه ذاتش موجودیت است، هیچ علتی نمیتواند این لازمه ذاتش را از ذاتش بگیرد، چون چیزی که لازمه ذات است معنایش این است که با فرض این ذات، گرفتن این لازم از آن محال است.

ممتنع بالذات هم که باز به همین دلیل معنی ندارد ممکن بالغیر شود.

اما ممکن بالذات چطور؟ آیا ممکن بالذات میتواند ممکن بالغیر شود؟ نه، زیرا ممکن بالذات در ذات خودش امکان دارد. غیری باشد یا نباشد او امکان را دارد.

وجود و عدم غیر برای او علی السویه است و او ذاتاً امکان را دارد.

بنابراین امکان بالغیر امری نامعقول است ..

از نُه قسم اقسام مواد ثلاث شش قسم را گفتیم، باقی میماند سه قسم دیگر که عبارتند از: وجوب بالقیاس، امتناع بالقیاس و امکان بالقیاس. هرکدام از اینها یک معنی دقیق رقیقی دارد که با وجوب بالغیر، امتناع بالغیر و امکان بالغیر قرابت بسیار دارد و با یکدیگر اشتباه میشود. هریک از اینها یک مفهوم مقایسهای است؛ یعنی چه؟ یعنی این شیء در مقایسه با آن شیء وجودش ضرورت دارد یا امتناع دارد و یا امکان دارد.

«وجوب بالقیاس» یعنی چه؟ یعنی این شیء با مقایسه با آن شیء وجوب وجود دارد؛ یعنی با فرض وجود آن شیء وجود این ضروری است.

«امتناع بالقیاس» یعنی چه؟ یعنی این شیء با فرض وجود آن شیء امتناع وجود دارد.

«امکان بالقیاس» یعنی چه؟ یعنی این شیء با فرض وجود آن شیء امکان وجود دارد.

اکنون ببینیم فرق وجوب بالقیاس و وجوب بالغیر، فرق امتناع بالقیاس و امتناع