مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٧٤ - ٥ سبق بالعلیة

پس ملاک تقدم و تأخر در اینجا «وجود» است، که بعداً راجع به ملاکها به تفصیل بیشتری باید بحث کنیم [١].

٥. سبق بالعلیة

نوع دیگر از سبق و تقدم «تقدم بالعلیه» یا «تقدم بالوجوب» است و این در آنجاست که ما علت را علت تامه اعتبار کنیم؛ یعنی این نوع از تقدم در رابطه علت تامه با معلول خودش وجود دارد. علت تامه هم تقدم دارد بر معلول خودش ولی این یک نوع تقدمی است غیر از تقدم علت ناقصه بر معلول. ملاک این تقدم، وجوب است نه وجود، یعنی یک چیزی علاوه بر آن است. اگر در آنجا علت ناقصه را به آن معنایی که گفتیم یعنی بشرط لا بگیریم [در اینجا یعنی در علت تامه] اصلًا تقدم بالوجود به آن معنا نیست. اما اگر علت ناقصه را به همین نحو لابشرط بگیریم در علت تامه هر دو [نوع تقدم یعنی تقدم بالوجود و تقدم بالوجوب] وجود دارد. ولی مقصودشان از این تقدمی که اصطلاحاً آن را «تقدم بالعلیه» میگویند تقدم بالوجوب است.

در مباحث گذشته [٢] خواندیم که تا معلول وجودش به مرحله وجوب نرسد محال است وجود پیدا کند (الشیء ما لم یجب لم یوجد) یعنی اول باید سدّ جمیع انحاء عدم از آن بشود و امکان وجود پیدا نکردن از آن منتفی بشود تا آن وقت معلول وجود پیدا کند، فقط آن وقت است که معلول وجود پیدا میکند و از این جهت است که رابطه اشیاء رابطه ضروری میشود و نظام حاکم بر جهان یک نظام ضروری و سنت لایتخلف میشود. پس معلولْ اول باید وجوب پیدا کند تا بعد وجود پیدا کند. ولی معلول آن وقت وجوب پیدا میکند که علتْ آن را ایجاب کرده باشد؛ یعنی وجوب معلول از ناحیه علت است و وجوب را از علت خودش میگیرد. ولی علت.

---

[١]. در «سبق بالترتیب» چون مسأله روشنتر بود ملاک را ذکر کردیم ولی در اینجا چون مسأله تا اندازهای مبهمتر و مشکلتر است ملاک را ذکر نمیکنیم تا هنگامی که خود حاجی درباره ملاکها بحث میکند دربارهاش بحث کنیم.[٢]. [رجوع شود به مباحث «وجوب و امکان» در جلد نهم «مجموعه آثار».]