و این نظیر حرفی است که هگل و امثال هگل تحت عنوان «گذار از کمیت به کیفیت» گفتهاند که این «گذار از کمیت به کیفیت» در تعبیر فلاسفه ما «گذار از کیفیت به ماهیت» است و واقعیتش هم همین است، اینها به غلط اسمش را «گذار از کمیت به کیفیت» گذاشتهاند. همان چیزی که آنها میگویند، درواقع «گذار از کیفیت به ماهیت» است و به غلط اسمش را «گذار از کمیت به کیفیت» گذاشتهاند [١].

[١].- منظورتان از «گذار از کیفیت به ماهیت» گذار از یک کیفیت است به کیفیت دیگر؟.

استاد: خیر. گرچه از بحث خودمان داریم دور میافتیم ولی حال من مثال سادهاش را که همان مثال معروف هگل است ذکر میکنم: اگر شما آب را گرم کنید، درجه گرمی آب تدریجاً بالا میرود؛ به دو درجه، سه درجه، بیست درجه، هشتاد درجه و صد درجه میرسد. اینها میگویند تا اینجا این آب تغییر کمّی پیدا میکند ولی به صد درجه که میرسد یکمرتبه یک تغییر کیفی پیدا میکند و به بخار تبدیل میشود. اما این تعبیر اساساً غلط است که بگوییم تا اینجا هر تغییری صورت میگیرد تغییر کمّی است و در این نقطه یکمرتبه یک تغییر کیفی صورت میگیرد. آب که گرم میشود تغییر کیفی پیدا میکند، یعنی حرارت آب است که تغییر پیدا میکند و حرارتْ کیفیت است. حرارت آب مرتباً اشتداد پیدا میکند، شما تغییرات کیفی را با یک کمیت ارائه میدهید. این، ارائه دادنِ تغییر کیفی است با تغییر کمی نه اینکه واقعیتش تغییر کمی است. نمو، تغییر کمی است. اگر چیزی کمیتش کم یا زیاد بشود این تغییر کمی است، ولی این آب که نمو نمیکند که بگوییم بر ابعادش افزوده میشود یا از ابعادش کاسته میشود، یعنی شما الآن از نظر ابعادش بحث نمیکنید که بر ابعادش افزوده شد یا از ابعادش کاسته شد. چیزی که هست بشر میتواند تغییرات کیفی را به وسیله یک کمیت ارائه بدهد؛ یعنی چه؟ یعنی شما یک چیزی مثل جیوه در کنار این آب میگذارید، هرچه که این آب تغییر کیفی پیدا میکند آن جیوه بالا میرود. آن جیوه است که تغییر کمی پیدا کرده است نه اینکه آب تغییر کمی پیدا کرده باشد. شما با تغییر کمی جیوه تغییر کیفی آب را درک میکنید، اما اینها اسم این تغییر کیفی را تغییر کمی گذاشتهاند، یعنی مرتکب اشتباهی به این بزرگی شدهاند.

- مثال تخم مرغ که میگویند تخم مرغ رشد میکند بعد تبدیل به جوجه میشود هم همینطور است؛ یعنی همین تغییر در کمیت است.

استاد: اگر رشد کمّی کند، بزرگ شود بلی، تغییر کمّی است، ولی در درونش که تغییراتی پیدا میشود آن تغییر کیفی است.

به مثال خودمان بازگردیم: آنگاه که تغییر کیفی آب به یک حدی میرسد که وقتی آن را با کمیت ارائه میدهیم میگوییم به صد درجه رسید یکدفعه تبدیل به بخار میشود، یعنی ماهیتش تبدل پیدا میکند، ماهیت آب را ندارد و ماهیت بخار را دارا شده است. پس همه اینها گذار از کیفیت به ماهیت است، یعنی تغییرات کیفی در نهایت امر منتهی