مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٩٧ - ملاک در سبق بالطبع

مثلًا وقتی که ما از تهران به سمت قم حرکت میکنیم میگوییم: «حسن آباد قبل از علی آباد است». اینکه میگوییم «حسن آباد قبل از علی آباد است» یعنی چه؟ یعنی ما تهران را به عنوان مبدأ درنظر گرفتهایم و در این مسیری که تهران را مبدأ درنظر گرفتهایم دو نقطه را به اینجا نسبت میدهیم. در اینجا یک امر مشترک وجود دارد که همان قرب به تهران است. از این امر مشترک آنچه را که علی آباد دارد حسن آباد دارد، ولی حسن آباد درجهای از آن را دارد که علی آباد ندارد.

ملاک در سبق بالشرف

در مورد سبق بالشرف هم مسأله ساده است. وقتی که دو نفر عالم را (که فرض بر این است که هر دو در یک رشته واحد تخصص دارند) درنظر میگیریم و نوعی تقدم برای یکی نسبت به دیگری قائل میشویم و مثلًا میگوییم زید تقدم دارد بر عمرو، یا زید جلو است از عمرو، در اینجا برای زید نسبت به عمرو تقدم بالشرف قائل شدهایم.

و یا دو نفر محصل را که در یک کلاس هستند درنظر بگیرید و فرض کنید که اینها هر دو به داشتن هوش و ذکاوت سرشار و تلاش و کوشش در تحصیل و یادگیری درسها معروفند، ولی درعین حال یکی از اینها بر دیگری ترجیح دارد و لذا شما میگویید: «الف از ب جلو است». این جلو بودن و مقدم بودن مسلّماً جلو بودنِ مکانی نیست؛ مقصود این نیست که مثلًا وقتی هر دو در صف قرار میگیرند آقای الف زودتر وارد کلاس میشود و آن دیگری پشت سر او وارد میشود. این جلو بودن، جلو بودن در فضیلتِ کوشا بودن، تحصیل و یاد گرفتن درسهاست. معنایش این است که هر دو یک امر مشترک دارند و آن یادگیری درسهاست ولی ب هرچه از این فضیلت و از این امر مشترک دارد الف دارد و الف از همین امر مشترک چیزی را دارد که ب ندارد.

ملاک در سبق بالطبع

اما در مورد سبق بالطبع ملاک چیست؟ سبق بالطبع در جایی است که دو شیء