استاد: نه، زیرا آنها میخواهند بگویند برای کل عالم یک آغاز زمانی هست نه برای اجزاء عالم؛ یعنی ما به یک لحظهای میرسیم که قبل از آن لحظه نیستی مطلق حکمفرماست و جز ذات واجب الوجود هیچ موجودی در عالم وجود ندارد. صدرالمتألهین میگوید نه، ما اصلًا نباید روی «کل» برویم چون امر اعتباری است. اما در مورد اجزاء، روی هر جزئی که دست بگذاریم این جزء، وجودش بعد از عدم خودش است ولی عدم این جزء ملازم است با وجود اشیاء دیگر؛ باز وجود آن بعد از عدم خودش است و وجود شیء دیگر بعد از عدم خودش استگو اینکه هر عدم قبلی مقارن است با یک وجود قبلی. پس هر امر واقعی که ما در عالم داریم- که عبارت از همین اجزاء و همین افراد است- حادث است.

امر غیرواقعی که همان کل- کل مجموعی- عالم است آن اصلًا امر اعتباری است و امر اعتباری درواقع اصلًا نه حادث است نه قدیم.

- آیا میتوانیم اینطور بگوییم که ملاصدرا هیچ حادثی را قدیم نمیداند اما احداث را قدیم میداند؟.

استاد: نه.

- یعنی بگوییم حادث بودن عالم را قدیم میداند به این معنی که همیشه «به وجود آمدن اشیاء از طریق حدوث» بوده است.

استاد: ولی این را کسی نمیتواند «قدیم» بگوید؛ باید بگوید مستمر بوده است؛ یعنی باید به این نحو بگوید که سلسله حادثات مستمراً وجود داشته است و همیشه حدوث در عالم بوده است. اما این غیر از این است که بگوییم یک «قدیم» در عالم بوده است.

- نه، آن وقت دیگر احداث یک امر واقعی نمیشود.

استاد: حال شما اگر میخواهید به این نحو تعبیر کنید اشکال ندارد، تعبیر کنید. بله، همیشه در عالم حادثها بودهاند و خواهند بود؛ ولی همیشه حادثها بودهاند و هیچ وقت یک قدیم در عالم نبوده است. حدوث، دائم و مستمر است نه اینکه قدیمی در عالم وجود دارد.

- این بیان نظر ملاصدراست؛ آن وقت دلیلش بر این معنا چیست؟.

استاد: دلیلش مسأله حرکت جوهریه است؛ دلیلش در آنجاست. یکی از نتایجی که بنابر حرکت جوهریه گرفته میشود حدوث زمانی عالم است به این تعبیر که در اینجا گفته میشود.

- استاد! این ظاهراً اشکال را حل نمیکند؛ یعنی ما یک تقریر دیگر هم برای اشکال به نظرمان میرسد به این