پس از آن عبد الرحمن بن رستم كه اصل ايرانى داشت، در قيروان حكومت اباضى تشكيل داد، سپس شهر تاهرت را تسخير كرد، و در سال ١٦٠ ه‌ به امامت اباضيه در شمال افريقا برگزيده شد.

در زمان دو جانشين ابن رستم، عبد الوهاب بن عبد الرحمن و افلح بن عبد الوهاب اباضيت در مغرب به اوج خود رسيد، و از قرن ششم هجرى پس از غلبه فاطميان بر شمال افريقا انحطاط دولت اباضيه در آن ناحيه آغاز شد، و اباضيان افريقاى شمالى در چند ناحيۀ دور گوشه‌گيرى اختيار كردند و تا زمان حاضر در آن ناحيه‌ها بر جاى مانده‌اند.

فرق اباضى:

مهمترين شاخه‌هاى مذهبى اباضى معروف به اباضيه «وهبيه» مغرب است، كه خود را «اهل المذهب» و نيز «اهل الدعوه» مى‌خوانند.

فرقۀ ديگر حارثيه هستند كه مؤسس آن مذهب حمزۀ كوفى بود، و در مسأله «قدر» پيرو عقايد «معتزله» شد، و آن فرقه منسوب به عالمى اباضى موسوم به حارث بن مزيد هستند.

فرقۀ ديگر «طريفيّه» هستند كه از ياران عبد اللّه بن طريف از اصحاب امام طالب الحق مى‌باشند، كه در حدود سال ١٢٩ هجرى در عربستان جنوبى تأسيس شد.

ديگر از فرق اباضى: نكّار، نفاثيه، خلفيه، عمريّه، حسنيّه، سكاكيه، حفصيه و يزيديه هستند كه ذكر غالب ايشان در اين فرهنگ خواهد آمد.

عقايد اباضيه:

ايشان مانند «صفريه» شاخۀ معتدل خوارج را تشكيل مى‌دادند، آنان بر خلاف ازارقه كه از خوارج تندرو بودند، مخالفان خود را از اهل قبله كافر مى‌دانستند نه مشرك [١]، حتى ازدواج با ايشان و ميراث بردن از آنان را روا مى‌شمردند، و مى‌گفتند مرتكبان كبائر موحّدند نه مؤمن، استطاعت را عرضى از اعراض مى‌دانستند كه با افعال عباد تحقق مى‌يابد. بر خلاف ديگر خوارج، امامشان را امير المؤمنين و خودشان را «مهاجرين» نمى‌خواندند، و مى‌گفتند كه هرگاه تكليف ساقط شد عالم نيز فانى خواهد شد.

شهادت مخالفانشان را بر دوستانشان جايز مى‌دانستند، و مى‌گفتند هر كه مرتكب «گناه كبيره» شود كافر نعمت است نه كافر ملّت.

[١] -مراد از كفر، كفر نعمت است كه خوارج «مرتكب كبيره» را كافر نعمت مى‌دانند، نه كافر ملت (كافر مطلق) ، زيرا از اعتقاد آنان است كه: دار مخالفينا من اهل الاسلام دار توحيد. يعنى مسكن و ديار مخالفين ما از ساير فرق مسلمين ديار اسلامى است. نيز در عقايد آنان آمده: اجازوا شهادة مخالفيهم على اوليائهم، شهادت مخالفين خود را عليه اهل مذهب خويش روا دانند.