علماى كلام بين «كسب» و «خلق» فرق گذاشته گويند: «كسب» مختص به انسان و «خلق» به معنى ايجاد، مختص به خداوند است. اشاعره گويند كه: افعال انسان تنها به قدرت خدا واقع مى‌شود و آدمى را تأثيرى در خلق و ايجاد آنها نيست.

الابانة، ابو الحسن اشعرى.

تاريخ علم كلام، ج ١.

دارة المعارف اسلاميه، ج ٢، ص ٢١٨، الاشعريه.

شرح العقائد النسفيه.

اللمع فى الرد على اهل الزيغ و البدع.

الملل و النحل، شهرستانى، ج ١.

٧. Encycloped iedeL'Islam ) N. C(tomeI,p.٧١٧Asha'irih, parW. Montgomerywatt.

اصحاب اجماع

اجماع عبارت از اتفاق نظر مجتهدان اسلام در هر عصرى بر حكمى شرعى است.

از پيغمبر (ص) روايت شده است «لا تجتمع امتى على الخطاء» ، يعنى امت من بر خطا جمع نيايند، و نيز روايت شده كه «ان امتى لا تجتمع على ضلالة» ، يعنى امت من بر گمراهى فراهم نيايند. بنابراين اجماع عوام درست نيست. بعضى از فرق اسلام اجماع را، اجماع اصحاب پيغمبر در هر امرى شرعى مى‌دانند، بعضى ديگر اجماع فقهاى مدينه، و برخى اجماع فقهاى دو شهر كوفه و بصره را معتبر مى‌شمارند، در مقابل اجماع، اختلاف است كه سبب جدايى مذاهب مختلف اسلامى از يكديگر شده است. [١]

«اجماع» در نظر شيعه بايد در عصرى باشد كه امام معصوم (ع) در آن وجود داشته باشد، و مدعيان بايد مستقيما و بى‌واسطه حكايت از قول امام كنند [٢]، و دليل حجت بودن خبر واحد دليل بر حجيت «اجماع» است، و شرط حجيت اجماع، بودن معصوم در ميان اجماع كنندگان است. علاّمه حلّى مى‌گويد: هر جماعتى خواه اندك يا بسيار، اگر قول امام در جمله اقوال آنان باشد، اجماع ايشان «حجت» است. علماى مذهب جعفرى گويند: «اجماع عبارت است از اتّفاق مجتهدين شيعه بر هر امر شرعى، بنحوى كه كاشف از قول معصوم باشد و چون معتقدند، هيچ عصر خالى از معصوم نمى‌باشد، از باب «لطف» بر

[١] -اختلاف مذاهب اسلامى بيشتر از جهت نظرات عقيدتى و كلامى است نه از جهت مسائل عملى و فرعى كه اجماع از مصادر و ادلۀ آن است.

[٢] -قائلين به اجماع، اجماعى را كه در زمان غيبت امام، كاشف از رأى معصوم باشد نيز حجت مى‌دانند و طريق كشف نظر امام (ع) به حدس و يا به قاعده لطف به دست مى‌آيد.