نوبختى مى‌نويسد كه: ابو الخطاب نخست از دعات امام محمد باقر (ع) و امام جعفر صادق (ع) بود، سپس درباره آن دو به غلو پرداخت و آن دو امام را به مرتبه خدايى رساند از اين جهت رانده آستان امام جعفر صادق (ع) شد و سرانجام به سبب سخنان غلوآميزش به دست عيسى بن موسى كشته شد. چون ابو الخطاب در گذشت پيروانش به محمد بن اسماعيل نوۀ امام جعفر صادق (ع) گرويدند بر خلاف عده‌اى كه هنوز در مرگ اسماعيل بن جعفر شك داشته و او را غايب مى‌پنداشتند، اينان به مرگ اسماعيل بن جعفر به روزگار پدرش گواهى دادند و پسر او را كه محمد بن اسماعيل باشد به جاى امام جعفر صادق (ع) امام دانستند.

داعى فاطمى ابو حاتم رازى در كتاب «الزينه» كه از تأليفات قرن چهارم هجرى است نام ابو الخطاب را جزء مؤسسان اسماعيليه آورده است.

در آثار اسماعيليه در دو كتاب به تفصيل عقايد ابو الخطاب ذكر شده، نخست كتاب مشهور «ام الكتاب» است كه از كتب سرى و مقدس اسماعيليان است. در اين كتاب ابو الخطاب در اهميت و عظمت مانند سلمان فارسى دانسته شده چنانكه مى‌نويسد: «مذهب اسماعيليه آن است كه فرزندان ابو الخطاب نهادند كه تن خود را به فداى فرزند جعفر صادق (ع) كردند كه در دور دواير بماند» . ديگر نوشته‌هاى فرقۀ نصيريه است كه در آنها ابو الخطاب مؤسس فرقۀ اسماعيليه و ميمون قداح پيرو او دانسته شده است.

اسماعيليه نخست به دو فرقه اسماعيليه خاص و اسماعيليه عام تقسيم شدند.

اسماعيليه خاص مى‌گفتند كه: اسماعيل در زمان پدرش امام بود و غايب گشت و او امام هفتم شيعه است، ولى اسماعيليه عام معتقد شدند كه اسماعيل در زمان پدرش درگذشت و پيش از مرگش پسرش محمد را به جانشينى خود تعيين كرد و امام هفتم آن طايفه محمد بن اسماعيل است.

از زندگانى محمد بن اسماعيل اطلاعات صحيحى در دست نداريم و از زمان او دورۀ امامان مستور آغاز مى‌شود.

نوبختى مى‌نويسد: مباركيه كه پيروان مبارك غلام اسماعيل بن جعفر بودند پس از جعفر بن محمد، محمد بن اسماعيل را به امامت بر داشتند و گفتند: چون اسماعيل در روزگار پدرش امام بود و در گذشت پس از وى امامت به برادرش موسى كاظم (ع) نرسد زيرا پس از حسن (ع) و حسين (ع) ، امامت حق محمد بن اسماعيل است.

مورّخان اسماعيليه روايت كرده‌اند كه: خانوادۀ محمد بن اسماعيل به شام رفته