فرهنگ فرق اسلامی

آقا خانيه

عقايد و ادعيه اسماعيليان آقا خانى

اباحيه

اباضيه

اباضيه در مغرب

فرق اباضى

عقايد اباضيه

ابتريه

ابراهيميه

ابراهيميه

ابراهيميه

ابرقيه (ابراقيه)

ابلقيه

ابو السرائيه

ابو سعيديه

ابو مسلميه

فرقههاى طرفدار ابو مسلم

بركوكيه

سنباذيه

بهافريديه

برازبنديه

ابيضيه

اتحاديه

اثنىعشريه

ميراث ائمه

ظهور قائم

مبانى فقه اثنىعشريه

فقه جعفرى

بعضى از اعتقادات خاص شيعه اماميه

شيعه اماميه در ايران

اثنينيه

احسائيه

احقاقيه

احمديه

احمديه

اخباريه

اخنسيه

ادريسيه

ازارقه

ازدريّه (ازوريه!)

اسپيدجامكيه

اسحاقيه

اسحاقيه

اسحاقيه

اسحاقيه

اسكافيه

اسماعيليه

عقايد كلامى اسماعيليه

اسواريه

اشاعره

اصحاب اجماع

اصحاب الانتظار

اصحاب الحقيقه

اصحاب الرأى

اصحاب صحاح سبعه

اصحاب صحيفه ملعونه

اصحاب صفّه

اصحاب طاعة لا يراد اللّه بها

اصحاب العادات

اصحاب العبادات

اصحاب الكساء

اصحاب النّص

اصلحيه

اصوليون

اطرافيه

اعضائيان

افطحيه

افطسيه

افعاليه

اقليّان

الهاميه

اماميه

انازله

اوزاعيه

اهل افراط يا غلو

اهل اهمال

اهل الاهواء

اهل ايمان

اهل تفريط

اهل حق

جدول تجليات هفتگانه ذات حق در جامۀ بشر

اهل الرجعة

اهل الزيغ

اهل فترت

اهل سنت و جماعت

ايوبيه

بابكيه

با جوان

باسطيه

باطنيه

باقريه

باقريه

بالاسريه

بخاريه

بدائيه

بدعيّه

برازبنديه

براعنه

براقيه

بربهارى

برغوثيه

برقعيه

بركوكيه

بزيعيه

بساتره

بسلميه

بشارغه

بشّاريه

بشالوه

بصريون

بطيحيه

بغداديون

بكّاريه

بكتاشيه

بلاليه

بنانيه

بوثوبانيه

بهدينانيه

بهشميه

بهمنيه

بيانيه

بيهسيه

پاول فقيريه

پسيخانيه

تاركيه

تجانيه

تراجيه

تعليميه

تغلبيه

تغلبيه

تغلبيه

تفضيليه

تفويضيه

تكوينيه

تميميه

تناسخيه

تنزيليه

توحيد الهيه

توحيديه

تومنيه

ثعالبه

ثقة الاسلاميه

ثماميه

ثوبانيه

جاحظيه

جاروديه

جازميه

جبائيه

جحدريه

جروديه

جريريه

جعفريه

جعفريه

جعفريه

جعفريه

جعفريه

جلاليه

جلامده

جمهوريه

جنابيه

جناحيه

جنبلاطيه

جواربيه

جواليقيه

جوشنيه

جومدينيه

جوهريه

جهينيه

حارثيه

حاصريه

حاصريه

حبابليه

حبيبيه

حبيبيه

حداديه

حديثيه

حروريه

حروفيه

حريانيه

حريزيه

حريقيه

حسابيه

حسبانيه

حسينيه

حسينيه

حسينيه

حشيشيه

حصينيه

حقايقيه

حقيقيه

حلاّجيه

حلسفيه

حلمانيه

حلوليه

حماريه

حماريه

حماقيه

حمزيه (حمزويه)

حميريه

حنابله

حواريين

حيّانيه

حيدرى و نعمتى

حيدريه

خابطيه

خارجيه

خازميه

خالديه

خدّاشيه

خدلجيه

خرمزجيه

خرّميه

خصيبيه

خطابيه

خفافيه

خلاّليه

خليفيه

خماريه

خنّاقيه

خنبريه

خنفريه

خياطيه

دانقيه

داووديه

دراميه

دراوسه

دروزيه

عقايد دروز

مراتب و طبقات دينى دروز

دكينيه

ديلميه

ذبابيه

ذقوليه

ذكيريه

ذماميه

راجعيه

راسبيه

راونديه

راونديه

راهويهيه

رزّاميه

رسالنه

رستاقيه

رستميه

رشاونه

رشيديه

رضويون

رعينيه

رقّاشيه

رقوقيه

روحانيه

روشنيه يا روشنيان

رويديه

رهبانيه

رياحيه

زارگيريه

زابر شاهيه

زراريه

زعفرانيه

زنادقه

زهّاد ثمانيه

زهيريه

زياديه

زيانيه

فقه زيدى

زيديه الأقوياء

سابقيه

سابئيه (سابيه)

سارقيه

ساطيان

سالميه

سبائيه

سحابيه

سراجيه

سرانيه

سراويه

سرحوبيه

سرخابيه

سرخسيه

سريغيه

سفّاكين

سفيانيه

سكّاكيه

سلمانيه

فرق منسوب به سلمان

سليمانيه

سمّاعيه

سمعانيه

سميطيه

سميعيه

سنانيه

سنباذيه

سنت و جماعت

سواحليه

سواد اعظم

سوارخه

سورميه

سيابيّه

سيانيه

شاذليه

شافعيه

شباسيه

شباشيه

شبيبيه

شحاميه

شرامخه

شرطة الخميس

شريعيه

شريكيه

شريكيه

شعيبيه

شفعويه

شكاكيّه

شلاهمه

شلمغانيه

شماليه

شمراخيه

شميطيه

شيبانيه

شيعه عباسيه

صائديه

صاحب الزمانية

صاحب الزنج

صارليه

صارميه

صاعديه

صالحيه

صباحيه

صباحيه

صباحيه

صباحيه

صرامته

صفاتيه

صوارميه

صواكيه

صوفيۀ صفويه

صياحيه

ضاحكيه يا ضحاكيّه

ضراريه

ضميريه

طاطريه

طالبيه

طالقانيه

طاووسيه

طريفيه

طفيليان

طياريه

ظاهريه

عابديه

عانديه

عبائيه

عباسيه

عباسيه خلص

عباديه

عبد الجبّاريه

عبدكيه

عبدليه

عبيد اللهيه

عبيديه

عتاريه

عثمانيه

عجارده يا عجرديه

عزاقريه

عسكريه

عطائيه

عقدانيه

عقيراويه

عقيليه

علائيه

علبائيه يا علياويه

على العرشيه

عمّاريه

عمامره

عمرويه

عمرويه

عميد الاسلاميه

عميريه

عوام السالميه

عوجائيه

غالبيه

غرابيه

غسانيه

غفاريه

غماميه

غياثيه

غيلانيه

فارسيه

فارقيه

فاضليه

فاطميه

فاطميه

فدائيه

فداويه

فديكيه

فرائضيه

فرقۀ ناجيه

فشاريه

فضائيه

فضيليه

فطحيه خلّص

فقاوره

فواتيه

قاديانيه

قاسطين يا قاسطيه

قاسميه

قتيبيه

قحطبيه

قرامطه

قزلباشيه

قضائيه

قيفيانيه

كاغذيه

كاكائيه

كرامّيه

كردكيه

كريم خانيه

كلابيه

كلازيه

كله بزيه

كنانيه

كوكبيه

كياليه

كيسانيه

كيسانيه خلص

لاعنيه

لميزليه

ماتريديه

ماخوسيه

مارقيه

مازياريه

ماصريه

مالكيه

مالكيه

مأمونيه

مباركيه

مبتريه

مبتوره

مبدليه

مبرقعيه

مبعوضيه

مبهوتيه

متاوره

متبريه

متخيله

متراقبه

مترابصيه

متربصيه

مترفيه

متصليه

متصوّفه

متعاليه

متمنيه

متواليه

متوسميه

متوليان

مجبّره

مجرديه

مجسّمه

مجهوليه

محدّثه

محروقيه

محكمه اولى

محمّديه

محمّديه

محمّديه

محمّره

مخازره

مخالسه

مختاريه

مخترعه

مخزوميه

مخلوقيه

مخمّسه

مخمّسه

مراغيه

مرداريه

مرشديه

مرعشيه

مرفوعيه

مريسيه

مزرعيه

مستثنيه

مستدركه يا مستدركيه

مستعليه يا مستعلويه

مستعمله

مستغنيانيه

مستويان

مسقطيه

مسلميه

مسوّده

مشعشعيه

مصوّريه

مضطريه

مطبخيه

مطرفيه

مطلبيه

معاذيه

معاويه

معبديه

معتريه

معتزله

اصول پنجگانۀ معتزله

معذوريه

معروفيه

معطليه

معلوميه

معمريه

معمّريه

معنيون

مغيريه

مفروضيه

مفروعيه

مفروغيه

مفضّليه

مفضّليه

مفوضيه يا مفوضه

مقابليه

مقاتليه

مقاماتيه

مقصّره

مقنعيه

مكاسبه

مكرميه

ملاحده

ملامتيه

ملتزقيه

ممطوره

منتظرون (منتظريه)

منجميه

منذريه

منزليه

منصوريه

منفصليه

منقوصيه

منكريه

منكريه

منهاليه

موسويه يا موسائيه

مولهيه

مهاجريه

مهالبه

مهدويه

ميانيه

ميريان

ميسريه

ميمونيه

ميمونيه

نادريه

ناصريه

ناصريه

ناكسيه

ناووسيه

نجاريه

نجاريه

نجاريه

نجرانيه

نزاريه

نصيريه

نظاميّه

نعمانيه

نعمت اللهيه

نعيميه

نفيسيه

نقطويه

نميريه

نميلانيه

نواصره

نورساعيه

نهاليه

نيلانيه

واحديه

واحديه

وارديه

واصليه

واصليه

والهيه

وجوديه

وعيديه

وهابيه

هابطيه

هاشميه

هذيليه

هريريّه

هسمويه

هشاميه

هشاميه

هشاميه

هلاليه

هيصميه

ياشوطيه

يحيائيه

يحيويه

يحيويه

يزيديه

يزيديه

يزيديه

عقايد يزيديه

يعجوريه

يعفوريه

يعقوبيه

يعقوبيه

يعقوبيه

يعمريّه

يمانيه

يعموميه

يونسيه

يونسيه

فهرستها

فهرست فرق و طوايف

فهرست كتابها

فهرست مراجع

فهرست جايها

فهرست اعلام

فرهنگ فرق اسلامی - مشکور، محمد جواد؛ مدیرشانه چی، کاظم - الصفحة ٤٠٢ - مرجئه

محققانه ژوزف فان اس

ذيل كتاب «الارجاء» آورده شده است.

رسالۀ حسن بن محمد بن حنفيه تحت عنوان: فى الرد على القدريه و كتاب «الارجاء» كهن‌ترين سندى است كه به دست ما رسيده است.

كتاب «فقه الاكبر» را كه منسوب به امام ابو حنيفه است از منابع عقايد اين فرقه به شمار مى‌آورند.

فضل بن شاذان از علماى قديم شيعه در كتاب «الايضاح فى الرد على سائر الفرق» ، اطلاعات گرانبهايى دربارۀ «مرجئه» به دست مى‌دهد.

دربارۀ اشتقاق واژۀ «مرجئه» اختلاف است حسن بن محمد بن حنفيه در كتاب «الارجاء» معتقد است كه منشأ ارجاء به عصر حضرت موسى (ع) بازمى‌گردد، آنجا در پاسخ سؤال از نسلهاى گذشته حضرت موسى (ع) به فرعون گفت: «علم آن به نزد خدا در كتاب او كه لوح محفوظ باشد قرار دارد و چيزى از پروردگار من پنهان نيست و او هيچ چيز را فراموش نمى‌كند» .

در آن كتاب به نقل از قرآن مجيد چنين آمده است: كان الارجاء على عهد موسى نبى اللّه اذ قال له فرعون: «. . . فَمٰا بٰالُ الْقُرُونِ الْأُولىٰ» ؟ قال: و هو ينزل عليه الوحى حتى قال: «. . . عِلْمُهٰا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتٰابٍ لاٰ يَضِلُّ رَبِّي وَ لاٰ يَنْسىٰ.» طه/٢٠، ٥٢-٥٣.

ابو منصور ما تريدى در كتاب «التوحيد» الارجاء را به معنى تأخير آورده و از قول «حشويه» مى‌گويد كه: اين گروه از آن جهت «مرجئه» ناميده شدند كه همۀ كارهاى خوب را ايمان نمى‌نامند.

بايد دانست كه كلمۀ ارجاء در لغت به دو معنى آمده: يكى انجام دادن كارى پس از كار ديگر و معنى دوم آن اميد داشتن به آينده است.

براى تسميه اين فرقه چند وجه ذكر كرده‌اند: نخست آن كه، اين فرقه نيت و عقيده را اصل شمردند و گفتار و كردار را بى‌اهميت دانستند.

دوم آن‌كه-معتقد بودند همانگونه كه عبادت كردن با كفر سودى ندارد، گناه كردن هم چيزى از ايمان نمى‌كاهد.

سوم آن كه-بعضى از دانشمندان مانند نوبختى «ارجاء» را به معنى اميدوار كردن گرفته‌اند، زيرا اين فرقه اهل كباير را با اداى شهادتين از مزيت ايمان نوميد نمى‌ساختند و آنان را كافر نمى‌شمردند و براى همه اميد آمرزش داشتند. «مرجئه» از مخالفان سر سخت خوارج بودند زيرا خوارج مى‌گفتند: مسلمان با ارتكاب گناه كبيره كافر مى‌شود. امّا «مرجئه» بر خلاف آنان عقيده داشتند كه مسلمانان با ارتكاب كبيره از اسلام خارج نمى‌شود و همين