عفو شاه گردد، كه خود ننگ بزرگى است.
و اين درسى است براى همه انسان‌ها در گذشته و امروز و آينده.
***
٤- نفس سركش
علماى اخلاق براى نفس (احساسات و غرائز و عواطف آدمى) سه مرحله قائلند، كه در قرآن مجيد به آنها اشاره شده است:
نخست، «نفس امّاره» نفس سر كش است كه انسان را به گناه فرمان مى‌دهد، و به هر سو مى‌كشاند، و لذا امّاره‌اش گفته‌اند، در اين مرحله هنوز عقل و ايمان آن قدرت را نيافته كه نفس سركش را مهار زند، و آن را رام كند، بلكه، در بسيارى از موارد در برابر او تسليم مى‌گردد، و يا اگر بخواهد گلاويز شود نفس سركش او را بر زمين مى‌كوبد و شكست مى‌دهد.
اين مرحله همان است كه در آيه فوق در گفتار همسر عزيز مصر به آن اشاره شده است، و همه بدبختى‌هاى انسان از آن است.
مرحله دوم «نفس لوّامه» است كه پس از تعليم و تربيت و مجاهدت، انسان به آن ارتقاء مى‌يابد، در اين مرحله ممكن است بر اثر طغيان غرائز گهگاه مرتكب خلاف‌هائى بشود، اما فوراً پشيمان مى‌گردد و به ملامت و سرزنش خويش مى‌پردازد، و تصميم بر جبران گناه مى‌گيرد، و دل و جان را با آب توبه مى‌شويد، و به تعبير ديگر، در مبارزه عقل و نفس، گاهى عقل پيروز مى‌شود و گاهى نفس، ولى به هر حال كفه سنگين از آن عقل و ايمان است.
البته، براى رسيدن به اين مرحله، جهاد اكبر لازم است، و تمرين كافى و تربيت در مكتب استاد و الهام گرفتن از سخن خدا و سنت پيشوايان.
اين مرحله همان است كه قرآن مجيد در سوره «قيامت» به آن سوگند ياد