دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٥٠٥ - ٨٢ كميل بن زياد

در جريان قيام امام حسين ٧ و قيام توّابين و قيام مختار، يادى از او نشده است.

٦٦٢٨. شرح نهج البلاغة: كميل بن زياد، كارگزار على ٧ در هِيتْ‌[١] بود. او كارگزار ناتوانى بود. گروه‌هاى اعزامى معاويه از [نزديك‌] او مى‌گذشتند و اطراف عراق را غارت مى‌كردند و او نمى‌توانست آنان را بازگردانَد و براى جبران اين ناتوانى به اطراف منطقه تحت نفوذ معاويه، مانند قَرقيسيا[٢] و ديگر دهكده‌هاى كنار فرات، يورش مى‌بُرد و آن‌جا را غارت مى‌كرد.

على ٧ اين كار او را نپسنديد و فرمود: «ناتوانىِ آشكارى است كه كارگزار، مسئوليت خود را وا نهد و به آنچه وظيفه‌اش نيست، بپردازد».

٦٦٢٩. امام على ٧ در نامه‌اش به كميل بن زياد نَخَعى كه كارگزارش در هيت بود و خُرده‌گيرى‌اش بر او كه چرا سپاهيان دشمن را كه از حوزه مأموريت او گذشته‌اند، نرانده و در عوض به غارت جاى ديگر رفته است:

امّا بعد، وا نهادن آدمى آنچه را عهده‌دار است و بر دوش گرفتن وظيفه‌اى كه مسئول معيّنى دارد، ناتوانىِ آشكار و انديشه نادرستى است. اقدام تو به غارت اهل قرقيسيا و خالى نهادن پاسگاه‌هاى مرزى حوزه مسئوليت از كسانى كه جلوى دشمن را بگيرند و لشكرش را برانند، رأيى پريشان و آشفته است. تو پلى شده‌اى تا دشمنانت از تو بگذرند و بر دوستانت غارت بَرَند. نه قدرت جنگيدن دارى و نه هيبت ترساندن. نه مرزى را بسته‌اى و نه شوكت دشمنى را شكسته‌اى. نه نياز مردم‌

[١] هِيتْ: از مناطق ساحلى فرات و در كنار بغداد و بالاتر از انبار است( معجم البلدان: ج ٥ ص ٤٢١).

[٢] قرقيسا: منطقه‌اى در عراق، كنار رود خابور و نزديك به صفّين و رَقّه است. در آن جا خابور به فرات مى‌ريزد( ر. ك: معجم البلدان: ج ٤ ص ٣٢٨).