وَ کذَّبَ بِالْحُسْنی. آن نیکوترین وعده‌ها یعنی دین را هم تکذیب کند (یکذِّبُ بِالدّینِ[١] ). پس در ناحیه عملْ بخیل است، در ناحیه روحْ پول‌پرست و در ناحیه فکرْ تکذیب‌کننده. فَسَنُیسِّرُهُ لِلْعُسْری او را آسان می‌کنیم، مهیا و آماده می‌کنیم برای سخت‌ترین کارها. همان که گفتم: سخت‌ترین کارها به نظر او آسان می‌آید چون به دنبال این کارها رفته و آماده برای این کارها شده است؛ ولی کار آسان به نظرش سخت می‌آید.

إنَّ سَعْیکمْ لَشَتّی. راهها مختلف است و انسان در یک راههایی همین طور می‌رود و می‌رود و به حساب خودش هم در حال بالا رفتن است، اما یکمرتبه از آن قله سقوط می‌کند[٢] . آنجایی که از قله سقوط می‌کند، آیا پولهایی که جمع کرده به دردش می‌خورد؟ وَ ما یغْنی عَنْهُ مالُهُ إذا تَرَدّی مالش چه فایده‌ای به حالش دارد آنوقتی که سقوط می‌کند؟! مقصود از «تَرَدّی» این نیست که واقعا از کوهی سقوط می‌کند، بلکه این شخص عاقبتش سقوط است ولو اینکه تا لحظه آخر به همین وضعش ادامه دهد. لااقل مرگش برای او سقوط است؛ مردن برای او افتادن از یک قله بسیار مرتفع به یک دره بسیار بسیار عمیق است.

ارائه صراط مستقیم

إنَّ عَلَینا لَلْهُدی. اول عرض کردیم که لازمه إنَّ سَعْیکمْ لَشَتّی این است که خدای متعال به لطف و عنایت خودش آن راهی را که از آن به «صراط مستقیم» تعبیر می‌شود، به مردم ارائه بدهد و بنمایاند؛ یعنی پیغمبرانی مبعوث کند که راهنمای انسان باشند. چرا انسان در نماز می‌گوید: «إهْدِنَا الصِّراطَ الْ مُسْتَقیمَ»؟ این إهْدِنَا الصِّراطَ الْ مُسْتَقیمَ متضمن این معناست که انسان موجودی است که امکان رفتن از راههای مختلف را دارد، آنوقت می‌گوییم: خدایا ما را بر راه راست بدار! وَ إنَّ لَنا لَلاْخِرَةَ وَ الاُْولی دنیا و آخرت مال ماست. ما که هدایت می‌کنیم، اختیار همه چیز هم با ماست. بنابراین تضمینش هم با ماست، ضامنش هم خودمان هستیم. فَأنْذَرْتُکمْ نارآ تَلَظّی انذار می‌کنم شما را ای انسانها از آتشی برافروخته. از آن راهها نروید که به آنجا می‌رسید! لا یصْلیها إلاَّ الاْشْقی به این آتشها نمی‌رسد (بلکه از نرسیدن بالاتر است: به این آتشها نمی‌چسبد، یعنی ملازم این آتش نمی‌شود) مگر شقی‌ترین. انسان هر محرومیتی را برای خودش بدبختی تلقی می‌کند. مثلا مالش از بین می‌رود، می‌گوید بدبخت شدم. آبرویش می‌ریزد، می‌گوید

[١] . ماعون / ١.

[٢] . [در جلسه بعد استاد درباره این آیه بیشتر توضیح می‌دهند.]