خودش را در میان دو پرانتز ببیند و دریابد که حیات این دنیا چه پرانتز کوچکی است، از آن طرف لایتناهی از این طرف لایتناهی، و چقدر حساب شده! بداند از کجا آمده‌ایم به کجا می‌رویم.

پیغمبران آمده‌اند که این تصدیق و ایمان را به انسان بدهند. سعادت انسان نه تنها در آخرت، در دنیا هم در گرو این ایمان و تصدیق است. اگر این ایمان و تصدیق را که از کجا آمده‌ایم به کجا می‌رویم، اِنّا لِلّهِ وَ اِنّا اِلَیهِ راجِعونَ[١] از آنِ او هستیم و به سوی او بازگشت می‌کنیم، از انسان بگیرند هیچ چیزی نمی‌تواند انسان را در همین دنیا سعادتمند کند؛ یعنی تمام اندیشه‌های دیگر باید از همین اندیشه ناشی بشود، از این حالتی که انسان خودش را در میان این دو پرانتز ببیند؛ یعنی همه ارزشهای دیگر باید از این ارزش سرچشمه بگیرد: مبدئیت خدا و مرجعیت خدا، مبدأ بودن خدا و منتها بودن خدا؛ اینکه انسان در میان دو پرانتز قرار گرفته، آن طرفش خدا این طرفش هم خدا؛ از آنِ خدا هستیم به سوی خدا هم بازمی‌گردیم. پایه تمام دستورهای اخلاقی و اجتماعی اسلام همین دو اصل است: از خدا و به سوی خدا، از ازلیت و به سوی جاودانگی و ابدیت. تکذیب یعنی ایمان و اعتراف نداشتن به حقیقت، منکر حقیقت بودن، آن حقیقتی که قرآن آن را عرضه داشته است و اساسش این است که ما چه موجودی هستیم، از کجا آمده‌ایم به کجا می‌رویم. تکذیب کردن، دروغ پنداشتن این حقیقت است. وقتی انسان ارزش این حقیقت را خوب دریابد، قبل از اینکه از قرآن بشنود، وجدان و فطرتش می‌گوید: وای برای تکذیب کنندگان! این سخن همین است که در این آیات قرآن تکرار می‌شود : وَیلٌ یوْمَئِذٍ لِلْمُکذِّبینَ.

معاد در قرآن

در این مسئله که از کجا آمده‌ایم به کجا می‌رویم، آنچه که از نظر مکتب انبیا مهمتر است این است که به کجا می‌رویم، برای اینکه «از کجا آمده‌ایم» چون به گذشته ما مربوط می‌شود عقل ما بهتر و زودتر آن را درک می‌کند و لهذا انسان خدا را به عنوان مبدأ، با عقل و فکر خودش هم درک می‌کند ولی خدا را به عنوان منتها، که باید به سوی او برگردیم ـ که مسئله معاد است ـ در درجه اول با برنامه انبیا تصدیق می‌کند. خیلی کم‌اند انسانهایی که خودشان هم مستقلا دریافت کرده باشند. این است که شما می‌بینید قرآن بیشتر روی معاد تکیه کرده.

مطلب دیگر: در قرآن راجع به معاد یک سلسله امور درباره این دنیا ذکر شده است که اینها را «اَشْراطُ السّاعَة» نام نهاده است (در یکی از آیات قرآن کلمه «أشْراطُها»[٢] آمده است) و اخبار و

[١] . بقره / ١٥٦.

[٢] . محمد / :١٨ [ فَقَدْ جاءَ أشْراطُها.]