اما مسئله قسم و سوگند. از خصوصیات قرآن مجید این است که خداوند مکرر به انواعی از مخلوقات خودش قسم می‌خورد، از قرآن مجید و پیغمبر اکرم گرفته (مثل اینکه می‌فرماید: ق وَ الْقُرْآنِ الْـمَجیدِ[١] ، یا : یس. وَ الْقُرْآنِ الْحَکیمِ[٢] یا راجع به رسول اکرم می‌فرماید: لَعَمْرُک[٣] اِنَّهُمْ لَفی سَکرَتِهِمْ یعْمَهونَ[٤] ) تا خورشید و ماه و ستارگان و شب و روز و اوقات مختلف شبانه روز مانند صبح، ضحی[٥] و لیل. می‌فرماید: وَ الضُّحی[٦] قسم به ضحی، آن وقتی که عالم روشن می‌شود، یا: وَ اللَّیلِ[٧] قسم به شب، یا: قسم به آسمان، قسم به زمین، قسم به نفس انسان، قسم به اسبهای دونده در میدان جنگ؛ اسبهایی که قهرمانانه در میدان جنگ می‌دوند، آنگاه که سمها و نعلهای آنها محکم به سنگها اصابت می‌کند و برقی از تصادم سم اسبها و سنگها می‌جهد. اینها انواع قسمهایی است که در قرآن ذکر شده است.

قدر مسلم این است که انسان همیشه به شیئی قسم می‌خورد که آن را محترم و عزیز می‌دارد و در واقع مثل این است که می‌خواهد احترام و عزت آن شیء را گرو راستی خودش قرار بدهد. مثلا کسی که می‌گوید: «به شرافتم قسم که من چنین حرفی نگفتم» معنایش این است که کأ نّه من شرافت خودم را در گرو راستی سخن خودم قرار می‌دهم؛ اگر من دروغ بگویم پس شرافت ندارم. یا وقتی که کسی به عزیزی قسم می‌خورد و مثلا می‌گوید: «به روح پدرم قسم» معنایش این است که اگر من دروغ بگویم پس بی‌احترامی کرده باشم به روح پدرم[٨] .

پس وقتی که خدا قسم می‌خورد معنایش چیست؟ وقتی که ما قسم می‌خوریم به خدا و می‌گوییم «وَ اللهِ» به خدا قسم، به این معناست که من آن احترامی را که برای خالقم قائل هستم گرو می‌گذارم، پس اگر من دروغ بگویم، اهانتی به او کرده‌ام. ولی قسمی که خالق به مخلوق می‌خورد یعنی چه؟ این قسم هم در این جهت شریک است که اعلام احترام می‌کند؛ در واقع خداوند

[١] . ق / ١.

[٢] . یس / ١ و ٢.

[٣] .یعنی قسم به جان تو.

[٤] . حجر / ٧٢.

[٥] . یعنی اوایل روز، وقتی كه آفتاب برآمده و روشنی خودش را افكنده است. نمی‌دانم آیا در فارسی تعبیریمرادف «ضحی» هست یا نه. [ظاهرا در فارسی «چاشتگاه» می‌گویند: فرهنگ فارسی عمید ج ١ / ص ٧٢٣.]

[٦] . ضحی / ١.

[٧] . لیل / ١.

[٨] . البته قسم شرعی فقط قسمی است كه انسان به خدا بخورد، و احكام بالخصوصی دارد كه نمی‌خواهیم واردششویم.