قرآن راجع به این موضوع که مال و ثروت روی فکر و احساس و شخصیت انسان اثر می‌گذارد ]سخن گفته است.[ البته قرآن این را به عنوان مذمت انسان ذکر می‌کند که چرا انسان باید اینقدر کم ظرفیت باشد که چهار شاهی داشتن، فکر و احساس و شخصیتش را عوض کند : وَیلٌ لِکلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ. الَّذی جَمَعَ مالا وَ عَدَّدَهُ. وای بر این عیب جویان که دیگران را با چشم و ابرو و اشاره مسخره و تحقیر می‌کنند. بعد دلیلش را ذکر می‌کند: مال فراوان جمع کرده و مرتب هم آن را می‌شمرد و حساب پولش را نگه می‌دارد که امروز چقدر داریم، دیروز چقدر داشتیم، چقدر منفعت کردیم. یحْسَبُ اَنَّ مالَهُ اَخْلَدَهُ در حدی که گمان می‌کند که این مال به او جاودانگی و عمر جاویدان می‌دهد، خیال می‌کند این پول برای او آب حیات است. کلّا لَینْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ[١] .

قرآن راجع به ابولهب چه می‌گوید؟ اینکه ابولهب این همه با پیغمبر معارضه می‌کرد بیشتر سر همین حالت ثروتمندی‌اش بود: تَبَّتْ یدا اَبی لَهَبٍ وَ تَبَّ. ما اَغْنی عَنْهُ مالُهُ وَ ما کسَبَ. تکیه‌اش به پولهایش است. این پولها کاری برایش انجام نمی‌دهد. سَیصْلی نارآ ذاتَ لَهَبٍ. وَ امْرَأتُهُ حَمّالَةَ الْحَطَبِ. فی جیدِها حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ[٢] و[٣] .

تذکر به معاد برای بیداری انسان

اِنَّ اِلی رَبِّک الرُّجْعی. ای انسان! آن، ابتدای خلقتت بود که گفتیم: «خَلَقَ الاِْنْسانَ مِنْ عَلَقٍ. اِقْرَأْ وَ رَبُّک الاَْکرَمُ. الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ. عَلَّمَ الاِْنْسانَ مالَمْ یعْلَمْ». این تذکر به مبدأ برای تو کافی بود که طریق عبودیت حق را پیش بگیری. اکنون تذکر به معاد: حال، گذشته را رها کنیم؛ مگر نمی‌دانی که بازگشت تو به سوی پروردگار خودت است؟! اِنَّ اِلی رَبِّک الرُّجْعی. قبل از این، دو بار کلمه «ربّ» آمده بود. اینجا هم می‌فرماید: ربی که مربی و مکمل همه موجودات است، بازگشت هم به سوی هموست.

ذکر مصداقی از طغیان انسان

أرَأیتَ الَّذی ینْهی. عَبْدآ اِذا صَلّی. أرَأیتَ اِنْ کانَ عَلَی الْهُدی. اَوْ اَمَرَ بِالتَّقْوی. أرَأیتَ اِنْ کذَّبَ وَ تَوَلّی. اَ لَمْ یعْلَمْ بِاَنَّ اللهَ یری. مفسرین گفته‌اند این قسمتها به عنوان مصداقی از طغیانهای انسانِ مستغنی بیان شده، که البته شأن نزول دارد. می‌فرماید: ببینید یک شاهی صنار داشتن و پولدار

[١] . همزه / ١ ـ ٤.

[٢] . مسد / ١ ـ ٥ .

[٣] . تفسیر این آیات در موقعش خواهد آمد.