امیرالمؤمنین همین آیه را تفسیر کرده. حالا می‌خواهیم ببینیم که دید علی در این آیه چیست. آیا علی می‌گوید که این آیه تلقین عذر است؟ یا اینکه آیه قطع عذر می‌کند نه تلقین عذر؟ آیا آیه می‌خواهد به ما حجت بدهد یا می‌خواهد نسبت به ما اتمام حجت کند و حجت ما را بشکند؟ اینجاست که می‌بینیم دید علی (ع) از این آیه، شدیدا این نوع دوم است. در جمله اول می‌فرماید : اَدْحَضُ مَسْئولٍ حُجَّةً[١] . (یا اَیهَا الاِْنْسانُ خطاب به انسان است.) علی می‌گوید: هیچ مخاطبی این مقدار حجتش در هم شکسته نشده. یعنی مخاطب می‌خواهد به بهانه کرم خدا از عمل بگریزد و خدا حجت او و عذر و بهانه‌ای را که می‌خواهد بتراشد، درهم می‌شکند[٢] . می‌گوید: هیچ کس به اندازه انسان در اینجا، حجت و دلیلش در هم نشکسته و خرد نشده.

عذرتراشی انسان برای گریز از عمل

این ]که انسان همیشه برای گریز از عمل به دنبال عذرتراشی است [واقعا یک حقیقتی است. ما یک آشنایی داریم که آدم واقعا با ایمانی است. من به او گفتم که دو جمله دنیای تو را خراب کرده و یک جمله آخرتت را. (این جملات واقعا تکیه کلام اوست.) دو جمله‌ای که دنیای تو را خراب کرده این است که تا به تو اعتراضی می‌شود، می‌گویی: «خوب چه کنم، نمی‌شود دیگر.» و اما جمله‌ای که آخرتت را خراب کرده این است که در مورد مسائل آخرتی می‌گویی: «خدا خودش مگر درست کند.» اگر این، حرف درستی بود، همه پیغمبران همین حرف را می‌زدند و می‌گفتند : «خدا خودش مگر درست کند و کرم خدا غیر از این چیزی نیست.» ما نمی‌خواهیم بگوییم نگو کرم خدا، علی نمی‌خواهد بگوید نگو کرم خدا، قرآن نمی‌گوید نگو کرم خدا، می‌گوید عمل کن و بگو کرم خدا. اگر عمل کنی و بعد بگویی «من که عمل می‌کنم، دیگر کرم خدا یعنی چه؟!» این کفر است. در سوره انعام فرمود: مَنْ یصْرَفْ عَنْهُ یوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ[٣] ، و در آیات دیگر ]هم به این مضمون اشاره شده. [پیغمبر هم فرمود: من نیز به کرم خدا به سعادت می‌رسم. علی که مرد عملی بالاتر از او نداریم، عمل می‌کند و می‌گوید کرم خدا؛ نه اینکه عمل نکند و بگوید کرم خدا.

پس کرم خدا را نباید فراموش کرد؛ باید با عمل، کرم خدا را در یاد داشت. اگر کرم خدا نباشد، تمام اعمال ما با کوچکترین نعمتی که خدا به ما داده مکافات نمی‌کند[٤] . پس باید عمل کنیم

[١] . نهج‌البلاغه، خطبه ٢٢١.

[٢] . «دَحْض» یعنی در هم شكستن.

[٣] . انعام / ١٦. [هر كس در آن روز از عذاب برهد همانا به رحمت خدا نائل گردد.]

[٤] . یك سال نماز و روزه نیابتی مگر چقدر قیمت دارد؟! دو هزار تومان می‌گیرند برای یك سال نماز و روزهنیابتی؛ این كه ارزشی ندارد. اگر چشمت فی‌الجمله ناراحتی ببیند می‌روی آمریكا صد هزار تومان خرجشمی‌كنی.