لَـمَرْدودونَ فِی الْحافِرَةِ. می‌گویند (یعنی الآن در دنیا چنین می‌گویند)[١] : آیا ما بار دیگر به حافر[٢] یعنی به اول بر می‌گردیم؟ یعنی شما چه می‌گویید؟! آیا می‌گویید ما می‌میریم دومرتبه زنده می‌شویم؟! مرگ ما دوباره تبدیل می‌شود به حیات، زندگی دومی مانند زندگی اول هست؟ حافره را بعضی مفسرین گفته‌اند اسم فاعلِ به معنای مفعول است، مقصود محفوره است یعنی قبر، آنگاه معنی آیه چنین می‌شود: آیا ما که در قبرها هستیم، از قبرها بار دیگر برگردانده می‌شویم؟! ءَاِذا کنّا عِظامآ نَخِرَةً. چه می‌گویند؟! بعد از اینکه ما استخوانهای پوسیده می‌شویم باز زندگی بعدی؟! قالوا تِلْک اِذآ کرَّةٌ خاسِرَةٌ. گفتند: اگر هم چنین کرّه‌ای یعنی رجعتی، رجوعی، بازگشتی باشد یک بازگشت زیان‌آوری است. این «بازگشت زیان آور» یعنی اگر چنین چیزی باشد خیلی ضرر در آن هست؛ و ممکن است مقصودشان این باشد که می‌خواهند مسخره کنند، در دنیا این حرفها را می‌زدند، می‌گفتند یک کار بیهوده و لغوی است، چه لزومی دارد؟ فَاِنَّما هِی زَجْرَةٌ واحِدَةٌ. فَاِذا هُمْ بِالسّاهِرَةِ. مکرر گفته‌ایم که اینها با مقیاس قدرت و امکانات خودشان مرتب می‌گویند چه شدنی است چه نشدنی، چه ممکن است چه ممکن نیست. آن قدرتِ ضعیف خودش را مقیاس قرار می‌دهد: ای بابا، این استخوانهای پوسیده باز هم زنده بشود؟! یک حرکتی به همه دنیا از اول تا آخرش داده بشود؟! آیا چنین چیزی امکان دارد؟! قرآن در یک آیه دارد که: وَ ما اَمْرُنا إلّا واحِدَةٌ کلَمْحٍ بِالْبَصَرِ[٣] . از نظر خدا فقط یک فرمان است. خیال نکنید که این احتیاج به زمان دارد، چنان که انسان وقتی می‌خواهد کاری را انجام دهد برایش مدت و زمان لازم دارد، چون قدرت ندارد. یک خانه که آدم می‌خواهد بسازد، در یک لحظه که نمی‌شود آن را ساخت، یک سال طول می‌کشد، عجله کند شش ماه، خیلی هم هنر کند سه ماه و بالاخره یک ماه. هر چه باشد زمان می‌خواهد. ولی کار خدا که زمان نمی‌خواهد: اِنَّما اَمْرُهُ اِذا اَرادَ شَیئآ اَنْ یقولَ لَهُ کنْ فَیکونُ[٤] بشو، شد. بشوِ او، همان شدن است، نه او که می‌گوید بشو، لحظه بعد شدن است. بشو، عین شدن است. فَاِنَّما هِی زَجْرَةٌ واحِدَةٌ. این همان یک فرمان بیشتر نیست، فقط فرمان است. فَاِذا هُمْ بِالسّاهِرَةِ. ناگهان (یعنی بلافاصله) مردم در ساهره هستند. ساهره بیابان خالی و تنها را می‌گویند. مقصود دنیای قیامت است، یعنی در آن ـ به تعبیر عوامانه ـ صحرای محشر. این فرمان از این طرف داده شد، فورآ می‌بینید که همه مردم در آن صحرا حاضر و آماده‌اند.

[١] . البته بعضی از مفسرین گفته‌اند كه مقصود این است كه در آخرت چنین می‌گویند. ولی ـ همین طور كه بعضیمفسرین گفته‌اند ـ این توجیه با آیه بعد سازگار نیست.

[٢] . «حافر» اینجا به معنی اول است.

[٣] . قمر / ٥٠ .

[٤] . یس / ٨٢ .