چیزی است که اگر کسی آن را بگیرد مادیت در ضمن پیدا می‌شود و آن را به دنبال خود می‌آورد. مولوی ـ که همیشه بهترین مَثَلها را برای این گونه قضایا می‌آورد ـ می‌گوید :

آخرت قطّار اشتر دان عمو در تبع دنیاش همچون پشک و مو

می‌گوید مَثَل دنیا و آخرت این است: یک وقت انسان پشم و پشگل می‌خواهد. آدمی که فقط پشم و پشگل می‌خواهد ناچار باید برود از این شتر خان‌های قدیم پشمی یا پشگلی برای سوختش گیر بیاورد. یک وقت انسان شتر می‌خواهد. اگر شتر بخواهی، پشک و مو هم خود به خود هست، نمی‌خواهد دنبالش بروی. شتر که داشته باشی پشم و پشگل شتر هم داری. اما اگر آنچه که می‌خواهی فقط پشگل شتر و موی و پشم شتر است تو هیچ وقت شتر نخواهی داشت. می‌گوید اگر آخرت بخواهید دنیا هست، نمی‌شود انسان آخرت بخواهد و وظایفی که در موضوع آخرت ]وجود دارد انجام بدهد و دنیا به دنبالش نباشد.[ وقتی که همه کارها به صورت وظیفه برای انسان در آمد، دنیا هم خود به خود تأمین می‌شود. ولی اگر انسان دنیا را بخواهد آخرت گیرش نمی‌آید. تضادِّ یک طرفی است.

فکر زردشتی

این یک فکر مجوسی و زردشتی است که خدا اشیاء را دو گونه آفریده است: بدها و خوبها، بدهای مطلق و خوبهای مطلق. این طور نیست. هرچه که بد است در ذات خودش بد نیست، اگر بد است به علت محدودیتی است که خودش دارد یا به علت این است که سبب یک محدودیت می‌شود. مثلا ما می‌گوییم شهوترانی بد است. اما باید حساب کنیم چه چیزش بد است؟ شهوترانی آن وقت بد است که شهوت مانع رسیدن انسان به کمالات دیگر بشود، و آن وقت است که اسمش «شهوترانی» می‌شود. شهوترانی یعنی در انحصار شهوت قرار گرفتن. انسان که فقط شهوت نیست، شهوت شاخه‌ای از وجود انسان است. آیا این شاخه وجود انسان بد است؟ نه، این شاخه بد نیست، آن وقت بد است که تو خیال بکنی فقط همین یک شاخه هستی، یعنی صد شاخه دیگر وجود تو دارد، آن صد شاخه دیگر را فراموش کرده‌ای، همه را فدای این یک شاخه کرده‌ای. بدی‌اش این است که همه چیز دیگر را فدای خودش کرده است.

این مثال را من همیشه ذکر می‌کنم: وقتی که بچه انسان بازیگوش می‌شود انسان ناراحت می‌شود و می‌گوید چه بچه بدی است، بازیگوش شده، دائم بازی می‌کند. اگر بپرسیم آیا بازی کردن برای بچه بد است، می‌گوید اتفاقآ اگر بچه بازی نکند حتمآ مریض است، بچه باید بازی کند. بازی کردن بد نیست اما اگر تمام زندگی بچه، درس و کار و نماز خواندن برای او بشود بازی، آن وقت بازی بد است؛ یعنی بازی‌ای که مانع درس خواندن، اخلاق و کارهای لازم دیگر بشود بد