شناخت جهان در کلیات است روشن شد. مثلا اینکه «عالَم خدایی علیم و حکیم و مدبّر دارد» یک جور عالم است، عالم یک ماده کورِ کرِ ظلمانی وحشی است و در عالم هیچ نوری و هیچ فهم و درکی وجود ندارد و همه چیز عبث و پوچ است یک جور دیگر است. اگر حقیقت آن باشد ـ که همان هست ـ تو اندیشه‌ات این شده. پیغمبران آمده‌اند گفته‌اند خدا، عالَم، حکمت، رحمت، رحمانیت، تو می‌گویی همه‌تان دروغ می‌گویید، من عالم را یک جور دیگر می‌بینم. اینجا جایش هست که بگویند: وَیلٌ یوْمَئِذٍ لِلْمُکذِّبینَ. وای برای مکذّبان. این تکذیب غیر از تکذیبی است که بنده بیایم مثلا ادعا کنم که من اینقدر درس خوانده‌ام و اینقدر باسواد هستم، شما تکذیب کنید و بگویید تو اصلا سواد نداری. این اثری در جایی ندارد. حالا من باسواد باشم یا نباشم، شما تصدیق کنید یا تکذیب کنید، اینها مسئله‌ای نیست. اما چیزی را من بیایم تکذیب کنم که معنایش این است که اصلا خودم را تکذیب کرده‌ام، خودم را به صورت یک واژه غلط درآورده‌ام، خودم را به صورت یک موجود پوچ در آورده‌ام، تمام درهای سعادت را ]به روی خودم بسته‌ام، این تکذیب اهمیت فراوان دارد، چنان که این تصدیق اهمیت فراوان دارد که زندگی دنیا[[١] قسمتی از خط سیر حیات ماست. این چیزی که ما الآن زندگی دنیا می‌نامیم، داخل یک پرانتز است، قبل این پرانتز هم الی غیرالنهایه است، از اراده و علم خدا آمده‌ایم، بعدِ آن هم که نشئه عوض می‌شود و نشئه دیگری می‌شود یک ابدیت بی‌پایانی است. کوچکترین عمل انسان گم نمی‌شود. (معنای معاد این است.) کوچکترین عمل نیک گم نمی‌شود، کوچکترین عمل بد گم نمی‌شود: یوْمَئِذٍ یصْدُرُ النّاسُ اَشْتاتاً لِیرَوْا اَعْمالَهُمْ. فَمَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یرَهُ. وَ مَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یرَهُ[٢] . در آن روز مردم گروه گروه صادر می‌شوند[٣] برای اینکه به نمایشگاه اعمال دنیایشان بُرده شوند، لِیرَوْا اَعْمالَهُمْ برای اینکه اعمالشان به آنها ارائه داده شود، تمام اعمال گذشته ولو یک سر سوزن باشد. بعد قرآن تأکید می‌کند: فَمَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یرَهُ. وَ مَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یرَهُ. هر کس به اندازه وزن یک ذره نیکی کرده باشد تجسمش را آنجا می‌بیند، به اندازه وزن یک ذره بدی کرده باشد تجسمش را آنجا می‌بیند.

رمز تأکید قرآن بر توحید و معاد

دو مطلب می‌خواهم عرض کنم. یک مطلب اینکه آیا تکذیب چنین حقیقتی این قدر مهم است و ارزش دارد که قرآن در یک سوره کوچک به نام والمرسلات ده بار بگوید: وَیلٌ یوْمَئِذٍ لِلْمُکذِّبینَ

[١] . [افتادگی از نوار است.]

[٢] . زلزال / ٦ ـ ٨ .

[٣] . چنان كه گفته می‌شود شناسنامه من صادر شد، گذرنامه من صادر شد، ابلاغ من صادر شد.