مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٥ - شبهه یا مغالطه فخررازی

شبهه یا مغالطه فخررازی

حال که این مطلب را دانستیم جواب یک مغالطه خیلی معروف که در دنیای اسلام آن را فخررازی به وجود آورده است روشن میشود [١].

فخررازی شبههای دارد که گرچه این شبهه را در باب علت و معلول و یا در باب ضرورت و امکان ذکر میکند ولی جا دارد که ما در اینجا آن را ذکر کنیم. شبهه بسیار قویی هم هست. میگوید اصلًا علیت معنی ندارد؛ چرا؟ برای اینکه علت درمورد معلول چه میکند؟ معدوم را موجود میکند یا موجود را موجود میکند؟ خودتان میگویید از ایندو خالی نیست. شیء یا موجود است یا معدوم. چیزی که نه موجود باشد و نه معدوم، نداریم. علت معدوم را موجود میکند یا موجود را موجود میکند؟

اگر معدوم را موجود میکند که تناقض است. معدوم را موجود کردن یعنی متصف کردن معدوم به وجود، همانطور که جسم را سفید کردن یعنی متصف کردن جسم به سفیدی. متصف شدن معدوم به وجود تناقض است. اگر هم موجود را موجود میکند که تحصیل حاصل است. پس علت چکار میتواند بکند؟.

بنا بر این اصل، با بیان فلسفی تقریر میشود که هیچ معدومی موجود نمیشود چون مستلزم تناقض است و هیچ موجودی هم معدوم نمیشود چون این هم مستلزم تناقض است. هیچ معدومی معدوم نمیشود چون تحصیل حاصل است؛ هیچ موجودی هم موجود نمیشود چون این هم تحصیل حاصل است. پس اصلًا بساط علیت را برچینید [٢].

---

[١]. در دنیای غیر اسلام- در دنیای یونان- هم شاید این مغالطه مطرح بوده است. شاید در بین الیائیها بشود این حرف را پیدا کرد، همانها که میگفتند حرکت در دنیا وجود ندارد و هیچ موجودی معدوم نمیشود و هیچ معدومی موجود نمیشود. شاید در عصر جدید هم این مغالطه مطرح شده باشد.[٢].- این که شیء یا معدوم است یا موجود، مگر ما نمیگوییم ماهیت نه معدوم است نه موجود؟.

استاد: درست است؛ ماهیت را شما اعتبار میکنید که نه موجود است و نه معدوم؛ ولی خودتان میگویید ماهیت در حاقّ واقع یا موجود است یا معدوم. ذهن ماهیت را منفک از وجود و عدم «اعتبار» میکند اما درواقع و نفس الامر که ماهیت نه در ذهن و نه در خارج منفک از وجود و عدم نیست. در ذهن ماهیت موجود است؛ در خارج هم یا موجود است یا معدوم.