کسی که این اشکال را میکند همه جعلها را جعل تألیفی گرفته است. خیال کرده است علت که معلول را ایجاد میکند به جعل تألیفی ایجاد میکند. خیال کرده است که الجاعل یجعل المعدومَ موجوداً یا الجاعل یجعل الموجودَ موجوداً. راست میگوید: اگر معدوم را موجود کند میشود «تناقض» و اگر موجود را موجود کند، میشود «تحصیل حاصل». ولی اینها جعل تألیفی است. جعل کردن معدوم را موجود یا جعل کردن موجود را موجود جعل تألیفی است، و حال آنکه علت جعل بسیط میکند. الجاعل یجعل الوجود، نه یجعل الوجود وجوداً (یا یجعل الوجود موجوداً) یا یجعل العدم وجوداً (یا یجعل العدم موجوداً). این اشکال شما که آیا علت معدوم را موجود میکند یا موجود را معدوم میکند که اگر اولی باشد تناقض است و اگر دومی باشد تحصیل حاصل است مبتنی بر این اشتباه است که شما همه جعلها را جعل تألیفی دانستهاید درحالی که چنین نیست.

بنابراین «الجاعل یجعل الماهیة» (بنابر جعل ماهیت) یا یجعل الوجود (بنابر جعل وجود) ولی بعد، از آن انتزاع میشود کون الانسان انساناً یا کون الوجود وجوداً. اگر از ما بپرسند «هل الانسان انسانٌ» چه میگوییم؟ میگوییم نه، یا میگوییم آری؟

میگوییم آری. ولی با اینکه «الانسان انسانٌ»- که همان اصل هوهویت است- صحیح است (یعنی شیء بعد از آنکه فرض شد، خودش بر خودش قابل حمل است) اما این امر نیاز به جعل جاعل ندارد و مستغنی از جعل است [١].

[١]. البته اینکه میگویند هیچ موجودی معدوم نمیشود، در زبان فلسفه یک معنی میدهد و در زبان علم معنی دیگری میدهد. این بحثی که در اینجا شد زمینهای است که بعداً جواب در آنجا روشن شود، ولی همین مقدار توضیح درباره این شبهه کافی است.

بعداً بیان دیگری درپاسخ به این شبهه عرض میکنیم که ضمناً خودش دلیل بر این است که جعل به وجود تعلق میگیرد. وقتی به ادله «تعلق جعل به وجود» برسیم آن بیان را عرض خواهیم کرد. فعلا خواستیم زمینه آن شبهه معلوم باشد ولهذا به همین مقدار اکتفا میکنیم.

- حاجی وقتی که این بحث جعل را شروع میکند، به اعتبار تقسیم وجود به وجود رابط و وجود نفسی جعل را هم به دو نوع تقسیم میکند. بنده میخواستم بپرسم که آیا این تقسیم بندی فرع اثبات اینکه جعل به وجود تعلق میگیرد نه به ماهیت نیست؟ یعنی آیا مقدمتاً نباید آن را اثبات کرد؟.

استاد: خیر، حالا عرض میکنم.

- اجازه بدهید سؤال دومم را هم عرض کنم که شاید هر دو را در ضمن یک مطلب پاسخ بفرمایید. سؤال دوم این