اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٢١ - مقدّمه يازدهم آيا نسبت بين دو عنوان محلّ بحث چيست؟

نهى، اصلًا مصداق خارجى نداشته باشد ولى از نظر علمى قابليت بحث دارد. ٣- آيا اگر بين دو عنوان نسبت‌ عموم و خصوص مطلق‌ باشد- مثل حيوان و انسان- در محلّ بحث اجتماع امر و نهى داخل است؟ صاحب قوانين رحمه الله، [١] مرحوم نائينى‌ [٢] و جماعتى از بزرگان معتقدند كه عموم و خصوص مطلق، خارج از محلّ نزاع است ولى صاحب فصول رحمه الله‌ [٣] عقيده دارد كه عموم و خصوص مطلق داخل در محلّ نزاع است. با توجه به اين كه عموم و خصوص مطلق بر دو قسم است، ما بايد ببينيم كدام‌يك از اين دو قسم مورد بحث طرفين واقع شده است؟ قسم اول: آن است كه مفهوم عام، در مفهوم خاص اخذ نشده باشد. مثل حيوان و انسان كه مفهوم حيوان در مفهوم انسان اخذ نشده است. مفهوم، غير از ماهيت است.

حيوان، به عنوان جنس و ناطق، به عنوان فصل در ماهيت انسان دخالت دارند ولى در مفهوم آن دخالت ندارند. نسبت بين انسان و ناطق، عبارت از تساوى است. همان‌طور كه نسبت بين انسان و ضاحك عبارت از تساوى است. با اين تفاوت كه ضحك به عنوان عرض خاص و خارج از ماهيت انسان است امّا نطق به عنوان فصل مميّز و داخل در ماهيت انسان است. ولى ناطق و ضاحك از اين جهت با هم مشتركند كه مفهوم آنها غير از مفهوم انسان است. پس اگر ما انسان و حيوان را متغاير دانستيم، كسى نگويد: «چگونه مى‌شود اين دو متغاير باشند درحالى‌كه حيوان جزء ماهيت انسان است؟». جزء ماهيت بودن، غير از مسأله مفهوم و عنوان است. پس گاهى عموم و خصوص مطلق به اين صورت است كه از نظر مفهومى به هم ربطى ندارند. شاهدش اين است كه از شنيدن يكى از اين دو- انسان و حيوان- به ديگرى انتقال پيدا نمى‌كنيم. امّا از نظر تصادق، بين آنها نسبت عموم و خصوص مطلق وجود دارد. هر

[١]- قوانين الاصول، ج ١، ص ١٤٠ و ١٥٣

[٢]- فوائد الاصول، ج ٢، ص ٤١٠، أجود التقريرات، ج ١، ص ٣٤١ و ٣٤٢.

[٣]- الفصول الغرويّة في الاصول الفقهيّة، ص ١٢٦.