اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٣ - كلام مرحوم قوچانى

معلول باشد، زيرا اگر وجود، در رتبه مقدّم بوده ولى عدم، تقدّم رتبى نداشته باشد، لازم مى‌آيد كه نقيضان در دو رتبه واقع شوند. وجود در يك رتبه و عدم در رتبه ديگر. در حالى كه مرحوم آخوند اين معنا را مسلّم گرفته كه نقيضان در رتبه واحدى هستند و در دليل بعدى خودشان مى‌خواهند مسأله ضدّين را از راه نقيضين ثابت كنند.

اگر نقيضان در رتبه واحدى شدند، معنايش اين است كه وجود علّت هر رتبه‌اى داشت، عدم علّت هم همان رتبه را خواهد داشت و چون وجود علّت در رتبه مقدّم بر معلول است، پس عدم علت هم در رتبه مقدّم بر عدم معلول است. اگرچه ما در عدم، تعبير به عليّت نمى‌كنيم ولى چون مى‌خواهيم تقدّم و تأخّر رتبى آن را بررسى كنيم ناچاريم بگوييم: «اگر وجود علّت، تقدّم رتبى بر معلول پيدا كرد، بايد عدم علّت هم تقدّم رتبى بر عدم معلول داشته باشد». و در اين صورت، برهان مرحوم آخوند كنار مى‌رود، زيرا ايشان مى‌فرمود: «هرجا ملايمت تحقّق داشته باشد، تقارن وجود دارد» ما مى‌گوييم: «عدم العلة با عدم المعلول كمال ملايمت را دارد ولى بين آنها تقارن وجود ندارد». مرحوم آخوند در ادامه كلام خود مى‌فرمايد: «متضادّان، مانند متناقضان هستند. همان‌طور كه در متناقضين، مسأله مقدّميّت عدم يكى نسبت به وجود ديگرى مطرح نيست، در متضادّان هم نمى‌توانيم مقدّميّت را مطرح كنيم». [١]

كلام مرحوم قوچانى‌

كلام مرحوم آخوند اگرچه- به حسب ظاهر- تشبيهى بيش نيست ولى‌ مرحوم قوچانى‌ [٢] در حاشيه بر كفايه اين حرف را از تشبيه بالاتر دانسته و معتقد است اين حرف، استدلال محكمى است. ايشان در توضيح اين كلام مرحوم آخوند مى‌فرمايد: ما

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٢٠٧

[٢]- ايشان از شاگردان مبرّز مرحوم آخوند بوده و داراى حاشيه‌اى دقيق بر كفايه است.